De vluchtelingencrisis: wordt vervolgd, maar… waar gaat dit eindigen?

Auteur: 
Max Vancauwenberge

Sinds 20 maart 2016 worden vluchtelingen die de Egeïsche Zee oversteken naar Griekenland, opgesloten. Vanuit de detentiecentra stuurt men ze terug naar Turkije. Europa heeft daarvoor op 18 maart een akkoord gesloten met dat land. Op maandag 4 april 2016, de datum waarop wij dit artikel schrijven, werden voor het eerst 250 vluchtelingen teruggestuurd, ondanks het verzet van het Hoog Commissariaat voor de Vluchtelingen van de Verenigde Naties (UNHCR) en Amnesty International.

“In hun haast de grenzen te sluiten, hebben de leiders van de EU doelbewust de ogen gesloten voor dit eenvoudige feit: Turkije is geen veilig land voor de Syrische vluchtelingen en de situatie wordt elke dag erger”, aldus John Dalhuisen, directeur van het programma van Amnesty International voor Europa en Centraal-Azië. Volgens het laatste rapport van deze ngo drijft Turkije elke dag een honderdtal vluchtelingen terug naar oorlogszones in Syrië. Hierbij zijn ook zwangere vrouwen of kinderen die van hun ouders gescheiden raakten.[1] Melissa Fleming, woordvoerster van het UNHCR, komt in verband met deze centra op de Griekse eilanden waar de vluchtelingen na hun overtocht worden vastgehouden, tot een aantal schrijnende vaststellingen: “Talrijke aspecten van het systeem voor de opvang en de behandeling van de asielaanvragen, ingediend door mensen die nood hebben aan internationale bescherming, werken niet of ontbreken; mensen slapen onder de blote hemel en de voedselbevoorrading is onvoldoende; talrijke gezinnen werden gescheiden en verwanten zijn nu verspreid over heel Griekenland – een bijkomende oorzaak van ongerustheid nu men begint mensen terug te sturen.”[2]

Al even weinig benijdenswaardig is de situatie voor de 46.000 vluchtelingen die in Griekenland vastzitten sinds de sluiting van de Grieks-Macedonische grens, en dat met de hulp van de EU. Tal van verhalen getuigen over geweld van de kant van de Macedonische grenswachten. Die aarzelen niet om de beenderen te breken van vluchtelingen die proberen de grens over te steken. Isabelle Bouton, verpleegster van Dokters van de Wereld, getuigt over het lot dat de Macedonische politie in petto heeft voor een Syrische vluchteling: “Ze hebben hem op een stoel gezet en geslagen en vernederd. Daarna hebben ze hem in een vreselijke toestand naar hier gestuurd. Hij kroop schreeuwend onder de onderzoekstafel en bleef daar heen en weer zitten wiegen.”[3]

Hoe is het zo ver kunnen komen? Hoe is het te verklaren dat de Duitse kanselier Angela Merkel die de vluchtelingen eerst graag zag komen, uiteindelijk de belangrijkste aanstookster werd van het akkoord van 18 maart 2016 tussen de EU en Turkije? Lost dit akkoord iets op voor de vluchtelingencrisis? Welke oplossingen voor deze crisis?

De tikkende tijdbom van onze oorlogen

Op de vlucht voor de oorlog

Wat de overlevenden van de aanslagen in Parijs, Zaventem en in het metrostation Maalbeek hebben meegemaakt, is voor de vluchtelingen dag in dag uit de harde werkelijkheid en maandenlang, vaak zelfs jaren, voor ze op de vlucht slaan.

“Oorlog is een nachtmerrie: je bent in een andere wereld, op een andere planeet. Het is verstikkend. Overal om je heen is bloed, dood en vernieling. Vrienden of familieleden zijn voor je ogen gestorven. Je tong ligt in een knoop, praten kun je niet meer. Geen woord. Je bent niets meer. Het is een leugen dat we hier gelukkig zijn. Iedereen heeft pijn. Er is geen hulp of steun”, vertelt Jivara Ali, een veertigjarige Syrische vrouw die haar land ontvluchtte nadat ze haar twee kinderen van 7 en 10 verloor bij een ontploffing.[4]

De meerderheid van de vluchtelingen die in 2015 in Europa aankomt, is afkomstig uit oorlogsgebied. Van de 1,3 miljoen vluchtelingen waren 30 % Syriërs, 14 % Afghanen en 10 % Irakezen.[5] Staatssecretaris voor Asiel en Migratie Theo Francken moet toegeven dat het gaat om een meerderheid “van personen […] die op de vlucht zijn voor het geweld in hun land”.[6]

De bodemrijkdom van het Midden-Oosten is al lang een bron van leed voor de lokale bevolking. Met 50 % van de wereldreserves aan olie en 40 % van de gasreserves is de controle over de regio altijd een prioriteit geweest voor de leden van de NAVO, de VS op kop.

De militaire interventies in Irak (1991), in Afghanistan (2001), opnieuw in Irak (2003) en in Libië (2011) hebben geleid tot chaos in de regio. Ze hebben een voedingsbodem geschapen voor de ontwikkeling van talrijke terroristische groepen, met Daesh als de meest bekende. Hetzelfde gebeurt in Syrië. De Westerse regeringen hebben een rol gespeeld in de instorting van de staat. Ze verleenden steun aan allerlei groepen en moedigden hen aan de wapens op te nemen tegen het regime van Assad. Guy Verhofstadt, de Belgische leider van de liberale fractie in het Europees Parlement, zei hierover: “Een van de dingen die volgens mij moeten gebeuren, is het verstrekken van materiële en technische steun aan alle (onze cursivering) organisaties in Syrië die strijden tegen wapens (onze cursivering).[7],[8]

Het verlangen de regio te controleren verklaart ook de steun van sommige staten aan Saoedi-Arabië, verre van een voorbeeld van democratie. Dit land speelt bovendien een belangrijke destabiliserende rol in het Midden-Oosten. Koning Salman kan bogen op een lange geschiedenis van steun aan gewelddadige fundamentalistische groepen. Het weerhoudt de Europese landen, België incluis, evenwel niet hem wapens te blijven verkopen. De voorbije vijf jaar zijn de grootste hoeveelheden wapens verkocht sinds de Koude Oorlog. Op de lijst van belangrijkste leveranciers ter wereld pronkt de VS op de eerste plaats, Frankrijk en Duitsland bekleden respectievelijk de vierde en de vijfde plaats. Saoedi-Arabië behoort tot de grootste afnemers ter wereld. Dat land telt 30 miljoen inwoners, iets meer dan de Benelux, maar is wel nummer drie op het vlak van militaire uitgaven, na de VS en China, maar vóór Rusland. Op 25 februari 2016 keurt het Europees Parlement een resolutie goed die oproept tot een embargo tegen Saoedi-Arabië. Zowat op hetzelfde moment decoreert de Franse president François Hollande de kroonprins van Saoedi-Arabië Mohammed Ben Nayef tot hoogofficier in het Erelegioen. Het Saoedische koninkrijk is voortaan de grootste importeur van Frans militair materieel.[9]

Op de vlucht voor de onhoudbare situatie in de regio

De meeste vluchtelingen uit het Midden-Oosten zijn op de dool in eigen land. Van diegenen die hun land verlaten hebben, bevindt de meerderheid zich in de aangrenzende landen. Driekwart van de twaalf miljoen Syriërs die voor de oorlog op de vlucht zijn, bevindt zich nog in het land zelf. De 4 miljoen mensen die hun land hebben verlaten, worden grotendeels opgevangen in Turkije, Libanon en Jordanië.[10]

Libanon, Jordanië en Turkije ondervinden al verscheidene jaren de gevolgen van de oorlogen in de regio. Vandaag ziet Europa zich voor het eerst ermee geconfronteerd. In tegenstelling tot Europa ondertekenden die landen echter nooit de Conventie van Genève. Zij hebben zich niet verplicht oorlogsvluchtelingen op te vangen.

Libanon telt meer dan 1 miljoen vluchtelingen op een bevolking van 4 miljoen mensen. Toch leidt deze aanwezigheid op het grondgebied nauwelijks tot enige reactie van de overheid. Ondanks de urgentie is geen enkel kamp opgetrokken. De vluchtelingen zijn volledig op zichzelf aangewezen. Van de 400.000 kinderen gaan volgens het UNHCR maar 100.000 naar school.[11] Talrijke vluchtelingen verblijven illegaal in het land, anderen moeten om de zes maanden 200 dollar betalen om op het grondgebied te mogen blijven. Ze mogen niet werken. Het gebrek aan humanitaire hulp, de kosten van de verblijfsvergunning en de huurprijzen verplichten veel Syriërs echter illegaal te werken. Daarbij lopen ze telkens het risico te worden opgepakt.[12]

Jordanië vangt 630.000 vluchtelingen op. Het land heeft een zekere ervaring opgedaan in de opvang van talrijke vluchtelingen tijdens de oorlogen in Irak in 1991 en 2003. Nu heeft de Jordaanse overheid zes kampen laten optrekken. Het UNHCR registreert de vluchtelingen en zorgt voor de dienstverlening. De twee grootste kampen, Zaatari en Azraq, goed voor de opvang van respectievelijk 120.000 en 150.000 vluchtelingen, groeien stilaan uit tot sloppenwijken midden in de woestijn.[13]

Turkije telt 2,7 miljoen Syrische vluchtelingen. Aangezien Turkije de Conventie van Genève niet heeft ondertekend, krijgen de Syriërs niet het statuut van vluchteling en hebben ze dus geen wettelijke toegang tot de arbeidsmarkt.[14] De meerderheid ziet zich verplicht illegaal te werken, vaak voor de helft minder loon dan hun Turkse collega’s. Slechts 25 % van de Syrische kinderen gaat naar school en de meerderheid heeft nu al twee jaar leerachterstand, vaak zelfs meer.

Het UNHCR wijst erop dat het ontbreken van toekomstperspectief een belangrijke reden is waarom zoveel mensen de overtocht naar Europa proberen te maken.[15] Onder die vluchtelingen bevinden zich steeds meer vrouwen en kinderen: in juni 2015 vertegenwoordigden ze 27 % van het totale aantal, in januari 2016 was het al 55 %. Die evolutie wijst op de ernst van de situatie. Aanvankelijk stuurden families de man vooruit. Nu is de situatie van de vluchtelingen in Turkije zo onhoudbaar dat meer vrouwen met kinderen zelf de gevaarlijke overtocht wagen. Op hun vluchtroute krijgen ze als vluchtelingen te maken met mensensmokkelaars die hen uitbuiten. Daarnaast zijn ze slachtoffer van verkrachters en pedofielen die van de situatie profiteren. Eind oktober werd naar schatting 60 tot 80 % van de vrouwen tijdens hun reis misbruikt.[16]

Van de vluchtelingencrisis naar de Europese crisis

De plannen van de Commissie lopen spaak en de grenzen gaan dicht

De goedgekeurde Europese Dublinverordening III houdt in dat het land waar de asielzoeker voor het eerst wordt geregistreerd, verantwoordelijk is voor zijn of haar opvang. In de praktijk betekent dit dat de opvang bijna volledig op de schouders rust van de landen aan de buitengrens van Europa, zoals bijvoorbeeld Griekenland. In augustus waarschuwde eerste minister Alexis Tsipras al dat “dit probleem onze krachten te boven gaat. Griekenland maakt zelf een economische crisis door en moet nu ook het hoofd bieden aan een humanitaire crisis binnen die crisis.”[17]

Op 22 september 2015, het ogenblik dat het grootste aantal vluchtelingen in Europa aankomt, verklaart de Europese Commissie dat zij tot een akkoord is gekomen met de lidstaten om de vluchtelingen uit Griekenland te spreiden over verschillende lidstaten. Dit akkoord slaat echter slechts op 160.000 van de 1,3 miljoen vluchtelingen die in de loop van 2015 naar Europa zouden komen. Tot op vandaag werden amper 937 vluchtelingen overgeplaatst.[18] Beweren dat Europa dit plan echt uitvoert, is moeilijk staande te houden. Integendeel, heel wat lidstaten voeren opnieuw grenscontroles in, sommige sluiten zelfs helemaal hun grens.

Red Schengen!

De herinvoering van grenscontroles is een bedreiging voor Schengen. De Schengenzone kwam in 1985 tot stand door toedoen van Duitsland, Frankrijk en de Benelux en bakende een grondgebied zonder grenzen af voor de vrije circulatie van goederen en personen. Vooral Duitsland, waar exportbedrijven te lijden hadden onder de belemmering van de vrije verkeersstromen op de Europese wegen, moedigde de vorming van de Schengenzone aan. Later werd de Schengenzone uitgebreid tot de huidige 26 lidstaten.[19]

Vooral voor de Duitse ondernemingen is het behoud van de Schengenzone van essentieel belang is. Uit een studie van de Europese Commissie, gepubliceerd in maart 2016, blijkt dat de herinvoering van grenzen rechtstreeks tussen de 5 en de 18 miljard euro per jaar zou kosten. De sluiting van de grenzen zou vooral exporterende landen treffen, zoals Duitsland en Nederland. Op middellange termijn lijdt de concurrentiekracht van de Europese bedrijven eronder.[20]

Jean-Claude Juncker, voorzitter van de Europese Commissie, die in deze crisis heel dicht bij de Duitse bondskanselier staat, maakt dus van het behoud van de Schengenzone zijn prioriteit. De woorden van de vertegenwoordigers van de Europese Commissie spreken boekdelen. Ook Frans Timmermans, vicevoorzitter van de Commissie: “De Schengenzone (onze cursivering) is een van de grootste successen van de Europese integratie en we zouden een hoge prijs betalen voor de desintegratie. Wij willen zo snel mogelijk komen tot de opheffing van alle interne grenscontroles (onze cursivering), ten laatste in december 2016. [...] Wij moeten alle maatregelen, voorzien in ons beleidsplan, integraal uitvoeren om de controle aan onze buitengrenzen te versterken en de werking van ons asielsysteem te verbeteren. Wij moeten verder samenwerken met Turkije voor de volledige uitvoering van het gemeenschappelijke beleidsplan en de gevoelige inkrimping van de instroom van vluchtelingen (onze cursivering)”.[21] Europees commissaris voor Migratie Dimitris Avramopoulos spreekt zich op dezelfde manier uit: “In ons beleidsplan staat dat wij voortaan samenwerken om zo snel mogelijk de normale werking van de Schengenzone te herstellen (onze cursivering), wat een geheel van belangrijke maatregelen vereist. Eerst en vooral moeten de lidstaten alle goedgekeurde maatregelen uitvoeren. [...] Vervolgens moeten we iets doen aan de zware tekorten die we aan onze buitengrenzen hebben vastgesteld. [...] Daarvoor moeten de lidstaten onverwijld het voorstel van de oprichting van een Europees corps van grenswachten en kustwachten, zoals voorgesteld door de Commissie in december, goedkeuren. [...] Het wordt nu tijd dat de lidstaten hun krachten bundelen in het algemeen belang om een van de mooiste verworvenheden van de Unie (onze cursivering) in stand te houden.”[22]

“Een van de mooiste verworvenheden van de Unie” waarover de Europese commissaris voor Migratie het heeft, is niet de Conventie van Genève die de oorlogsvluchtelingen de mogelijkheid biedt om bescherming te vragen in een ander land. Het gaat enkel om de Schengenzone. En het akkoord met Turkije dient om die Schengenzone te redden.

Push-back met de hulp van Turkije

Het plan Merkel-Rutte

Duitsland en Nederland hebben het meest te verliezen bij het teloorgaan van de Schengenzone. Het wekt dan ook geen verwondering dat de Duitse bondskanselier Angela Merkel, de Nederlandse premier Mark Rutte en Donald Tusk de voorzitter van de Europese Raad, het op een akkoordje gooien met de Turkse premier Ahmet Davutoglu aan de vooravond van de top tussen de EU en Turkije.

Op die top van 17 en 18 maart 2016 wordt dit voorakkoord goedgekeurd. In ruil voor 6 miljard euro aanvaardt Turkije de vluchtelingen tegen te houden op zijn grondgebied. De Europese Unie van haar kant schaft het inreisvisum voor Turkse inwoners af en belooft de onderhandelingen te heropenen over de toetreding van Turkije tot de EU.

De Griekse eilanden omvormen tot detentiecentra voor vluchtelingen

In feite vormt dit akkoord de Griekse eilanden om tot registratiecentra voor al wie vanuit Turkije de overtocht waagt naar Griekenland. Eenmaal daar, houdt men de vluchtelingen vast. Ze kunnen in die centra hun asielaanvraag indienen. Daarna volgt een versnelde procedure die maximum een tiental dagen zou mogen duren. Een normale procedure neemt al vlug verscheidene maanden in beslag, zoals in België. In werkelijkheid betekent die snelle procedure dat men al wie van de Turkse kust naar Griekenland reist, terugstuurt. Dat is wat in het akkoord staat.

Het UNHCR heeft al aangekondigd dat het zich uit die tot gevangenis omgevormde opvangcentra zal terugtrekken uit protest tegen het vasthouden van de vluchtelingen.[23] Het Hoog Commissariaat verklaart eveneens dat “talrijke aspecten van het systeem voor de opvang en de behandeling van de asielaanvragen, ingediend door de mensen die nood hebben aan internationale bescherming, niet werken of afwezig zijn.”[24] Bovendien overstijgt het aantal vastgehouden vluchtelingen nu al de capaciteit van de opvangcentra. “De mensen slapen onder de blote hemel en de voedselbevoorrading is onvoldoende. Er heerst angst en frustratie. En nog erger: talrijke gezinnen werden gescheiden, verwanten zijn nu verspreid over heel Griekenland – een bijkomende oorzaak van ongerustheid als men begint mensen terug te sturen,” verklaart Melissa Fleming.[25]

Ondertussen sluit Macedonië zijn grens met Griekenland. De 46.000 vluchtelingen die daar zijn toegestroomd, zitten vast. In het kamp van Idomeni is de toestand onhoudbaar voor de 12.000 vluchtelingen. Ze wachten wanhopig op het opengaan van de grens. Om hen te beletten verder te reizen naar Noord-Europa staan twee tanks en talrijke grenswachten klaar. De politie zet wapenstok en traangas in om hen terug te drijven. Veel vluchtelingen bekopen hun poging om toch door te breken met gebroken beenderen. Het beheer van het kamp zelf is volledig aan de Griekse overheid overgelaten. Voeding en zorg zijn voor rekening van de ngo’s ter plaatse.[26]

Alle vluchtelingen terug naar Turkije

Onmiddellijk nadat de asielaanvraag is afgewezen, stuurt men de vluchtelingen massaal terug naar Turkije. De eerste boten vertrokken op maandag 4 april 2016. Voor Amnesty International gaat het om “collectieve uitzettingen van vluchtelingen richting Turkije”.[27] Dat ze vandaag iedereen kunnen terugsturen naar Turkije, komt omdat het akkoord ervan uitgaat dat dit land veilig is, al krijgt niemand daar een erkenning als vluchteling in de betekenis van de Conventie van Genève. Om die reden verzet ook Ciré (Coördinatie en Initiatieven voor Vluchtelingen en Vreemdelingen) zich tegen het akkoord. Ciré stelt dat “Turkije [...] slechts een statuut van ‘voorwaardelijke vluchteling’ biedt aan niet-Europeanen, Syriërs die vastzitten aan de grens terugdrijft en de fundamentele rechten van de vluchtelingen op zijn grondgebied schendt. Turkije kan duidelijk niet beschouwd worden als een ‘veilig derde land’ zoals bepaald door het Europees recht.” Ook in Turkije zelf gaan stemmen op tegen het akkoord. Meerdere experts en advocaten bevestigen dat Turkije geen asielsysteem heeft, in staat zoveel vluchtelingen op te vangen.

Het “ongemakkelijke” rapport[28], dat Amnesty International publiceerde in december 2015 en dat de EU beschuldigt van medeplichtigheid aan grove schendingen van de mensenrechten, vegen de Europese leiders van tafel. Volgens dit rapport zijn de ‘opvangcentra’ in Turkije, gefinancierd door de EU, in feite detentiecentra waar honderden vluchtelingen illegaal en in het grootste geheim worden vastgehouden zonder mogelijkheid hun familie te contacteren. Mensen zouden dagenlang geboeid en geslagen zijn vooraleer met geweld te worden teruggestuurd naar het land, dat ze ontvluchtten. “We hebben al aan het licht gebracht dat de Turkse overheid mensen vasthoudt en mishandelt door ze in de door de EU gefinancierde kampen onder te brengen. Niemand heeft iets gezegd. Integendeel, ze krijgen nog meer volk. Het idee is: we zijn hier niet in Europa, dus hier gelden niet dezelfde verplichtingen of controlemechanismen. Wij vegen er onze voeten aan,” aldus Amnesty.[29] Uit een nieuw rapport[30] van dezelfde ngo, gepubliceerd op 1 april 2016, blijkt dat Turkije dagelijks een honderdtal vluchtelingen naar Syrië terugstuurt. “De gedwongen uitzettingen naar Syrië zijn onwettelijk, zowel volgens het Turkse, het Europese als het internationale recht”, stelt Amnesty International. De Europese Commissie mag dan al beweren dat ze die beschuldigingen zal onderzoeken, de eerste vluchtelingen zijn ondertussen wel vertrokken richting Turkije.

Een Europees agentschap voor de bewaking van de grenzen en de kust

Om te verhinderen dat de vluchtelingen nog proberen over te steken, hebben drie NAVO-schepen postgevat in de Egeïsche Zee. Frontex, het Europese Agentschap voor de bewaking van de grenzen en de kust, kreeg eveneens bijkomende middelen. Dat is de organisatie die belast is met de controle van de Europese grenzen. Ngo’s beschuldigden de organisatie al herhaaldelijk oorlogsvluchtelingen in strijd met alle internationale regels terug de zee op te drijven.[31]

Op dit ogenblik is operatie Poseidon aan de gang. Het is de belangrijkste operatie in de geschiedenis van Frontex. Het Agentschap moet in de eerste plaats erop toezien dat de detentiecentra in Griekenland die de asielzoekers registreren, goed werken. Daarvoor zet het bijna 200 grenswachters in, 14 boten, een helikopter en een vliegtuig.[32] Het budget van Frontex, in 2015 goed voor 114 miljoen euro[33], zou stijgen tot 330 miljoen in 2020.[34] Verder stijgt het personeelsbestand van 309 eenheden in 2015 naar 385 eind 2016.

De grootste verandering schuilt in de evolutie van Frontex naar een Europees Agentschap voor de bewaking van de grenzen en de kusten. Dit zou tussen nu en september 2016 in werking moeten treden. Vroeger was Frontex een organisatie voor de coördinatie en de steun aan de nationale kustwachten. Interventies bleven onderworpen aan de soevereiniteit van de betrokken lidstaat. Binnenkort beschikt het agentschap over het recht om tussen te komen telkens de controle van de buitengrenzen het laat afweten. Het Europese establishment maakt misbruik van de vluchtelingencrisis om de macht van de Europese Commissie uit te breiden tot een supranationaal staatsapparaat.

Voor wat hoort wat: Syrische vluchtelingen teruggeven aan Europa

Het akkoord tussen de EU en Turkije voorziet eveneens dat voor elke vluchteling die van de Griekse eilanden terugkeert naar Turkije, een Syrische vluchteling vanuit Turkije naar Europa wordt overgevlogen. Zeg maar het principe van “voor wat hoort wat”. “Met dit akkoord, aldus bondskanselier Angela Merkel, willen wij het businessmodel van de smokkelaars breken.”[35] Ze hoopt vooral dat vluchtelingen niet langer de overtocht wagen, als ze op legale en veilige manier naar Europa kunnen.

Een vrome wens, want aan dit “voor wat hoort wat”-principe is een plafond van … 72.000 vluchtelingen en het geldt enkel voor Syriërs. Alleen al in januari 2016 strandden bijna 70.000 vluchtelingen op de Griekse kust. 90 % had de Syrische, Irakese of Afghaanse nationaliteit. In 2015 kwamen niet minder dan 376.692 vluchtelingen naar Europa.[36] Bovendien is dit akkoord voor 72.000 vluchtelingen zelfs niet bindend. Wie gelooft nog dat deze overeenkomst beter zal nageleefd worden dan de vorige?

Hoewel begin maart 2016 nog bijna 1000 vluchtelingen per dag in Griekenland aankomen, is dat aantal op het einde van de maand geslonken tot een kleine honderd.[37] De Europese leiders concluderen hieruit dat het akkoord werkt. In werkelijkheid is het vertrekpunt van de migratieroute verlegd naar Libië. Er komen minder mensen aan in Griekenland. Maar in Italië steeg het aantal vluchtelingen op twee dagen met 1500.[38] Het verschil is dat de route van Libië naar Italië nog duurder en gevaarlijker is. In plaats van een einde te maken aan de activiteiten van de smokkelaars dreigt dit akkoord hun nog meer winst op te leveren. Een akkoord met Libië, vergelijkbaar met dat met Turkije, is trouwens onmogelijk gezien de chaotische politieke situatie in dat land. Een rechtstreeks gevolg van de Westerse militaire interventie in 2011 waarbij België betrokken was.

De Conventie van Genève tegenover de marktlogica

Net als in de andere Europese landen is het Belgische migratiebeleid altijd gedicteerd door de behoeften van de ondernemingen. Immigratie is enkel legitiem als ze de ondernemingen ten goede komt. In 1947, in volle herstelperiode, rekruteerde de Federatie der Belgische Kolenmijnenverenigingen Italiaanse arbeiders om te werken in de mijnen. Zij waren immers een stuk goedkoper dan de Belgische. In de jaren zestig werden rekruteringskantoren opgericht in Marokko en Turkije. Aan deze bewust gekozen en selectieve immigratie komt een einde wanneer in 1973 de economische crisis uitbreekt en de werkloosheid stijgt. De ondernemingen hebben geen bijkomende arbeidskrachten meer nodig en de grenzen gaan dicht.

In het begin van de 21e eeuw gaan ze weer open voor welbepaalde migranten die voldoen aan de noden van de Europese multinationals. De Europese Commissie knutselt in 2005 een “Beleidsplan legale migratie”[39] in elkaar met meerdere richtlijnen. Daarin lezen we: “De afgelopen decennia zijn de migratiestromen over de hele wereld sterk toegenomen”, te wijten aan de “economische verschillen tussen ontwikkelde landen en ontwikkelingslanden”, maar ook aan “politieke problemen en instabiliteit.” Daarom wenst de EU “gemeenschappelijke EU-regels voor alle aspecten van migratie, zodat de migratiestromen naar en binnen Europa goed kunnen worden beheerd […] om in de huidige en toekomstige behoeften van de arbeidsmarkt te voorzien en te zorgen voor duurzame economische groei”. In klare taal: heel wat mensen ontvluchten de economische en politieke instabiliteit in hun land, maar de EU wil alleen die arbeidskrachten opnemen die tegemoetkomen aan de noden van de ondernemingen.

De EU werkt vier richtlijnen uit. De eerste wordt goedgekeurd in 2009 en slaat op de ‘blauwe kaart’ die dient om hooggeschoolde migranten aan te trekken.[40] De Europese ‘blauwe kaart’ is een arbeids- en verblijfskaart voor hoogopgeleide ‘derdelanders’ die in een EU-lidstaat willen verblijven en werken. De kaart biedt recht op gezinshereniging. Voor niet-hooggeschoolde arbeidskrachten volgt eind 2011 de goedkeuring van de richtlijn “betreffende één enkele aanvraagprocedure voor een gecombineerde vergunning voor onderdanen van derde landen om te verblijven en te werken op het grondgebied van een lidstaat, alsmede inzake een gemeenschappelijk pakket rechten voor werknemers uit derde landen die legaal in een lidstaat verblijven”. In theorie krijgen migranten en binnenlandse arbeidskrachten dezelfde rechten, maar in realiteit gaat het om een flagrante ongelijkheid. De verblijfsvergunning van deze migranten is verbonden aan het hebben van een baan, wat hen in grote mate afhankelijk maakt van hun werkgever. Die afhankelijkheid en het feit dat de migranten vaak uit arme landen komen, maken dat zij minder hoge eisen zullen stellen op het vlak van loon en arbeidsomstandigheden dan de eigen nationale arbeiders.

Een derde richtlijn betreft ongeschoolde arbeidskrachten voor seizoensarbeid in de landbouw, de bouw enzovoort en is bedoeld om de werkgevers te voorzien van flexibele arbeidskrachten. Ze biedt de migranten weinig rechten en nog minder bescherming tegen hun werkgever. Tot slot bestaat nog een vierde richtlijn die zeer gunstige voorwaarden schept voor het gediplomeerd personeel van transnationale ondernemingen.[41]

“Een Europese migratieagenda”[42], goedgekeurd door de Europese Commissie van Jean-Claude Juncker, gaat op dezelfde weg verder en breidt de bestaande richtlijnen nog uit. “Om werknemers aan te trekken die beschikken over de bekwaamheden die Europa nodig heeft, moeten we concurreren met andere economieën.” Om het hoofd te bieden aan die concurrentiestrijd wil de EU de ‘blauwekaart-richtlijn’ herzien. Zo “zal ernaar worden gestreefd op doeltreffender wijze getalenteerde mensen te overhalen naar Europa te komen. Bij die herziening zal ook worden gekeken naar de reikwijdte, door de richtlijn ook van toepassing te maken op ondernemers (onze cursivering) die bereid zijn in Europa te investeren.”

De Conventie van Genève volgt die marktlogica niet, althans niet voor een deel van de migranten. De Conventie kwam tot stand in 1951, kort na de Tweede Wereldoorlog. Ze verleent iedereen met “gegronde vrees voor vervolging wegens zijn ras, godsdienst, nationaliteit, het behoren tot een bepaalde sociale groep of zijn politieke overtuiging” het recht op asiel en bescherming in een ander land. Het zijn dus niet de noden van de grote ondernemingen die dat recht bepalen, maar de situatie waarin de vluchteling zich bevindt. Historisch bestaat een duidelijke band met de sociaaleconomische situatie, zowel voor de totstandkoming als voor de huidige betwisting van de Conventie van Genève. In de jaren vijftig werden in Europa heel wat bedrijven genationaliseerd. Er was de invoering van de sociale zekerheid, onmiddellijk na de Tweede Wereldoorlog. Vanaf de jaren tachtig gaat de ontwikkeling van het neoliberalisme, dat opnieuw wil vermarkten wat na de oorlog uit de markt werd gehaald, gepaard met het terugschroeven van die sociale en democratische verworvenheden. In wezen stelt de EU immers de Conventie van Genève in vraag. De N-VA zegt zelfs openlijk dat de Conventie “gemoderniseerd” moet worden. Zij willen dat alleen de markt de migratie regelt.

Tabel 1. Gekozen migratie en oorlogsvluchtelingen

Jaar

“Economische” migranten gekozen door de EU om arbeidsredenen[43]

Asielaanvragen [44] “Conventie Genève” in Europa[45]

2014

572.414

627.780

2013

534.214

432.055

2012

480.958

336.015

2011

523.862

309.820

2010

791.461

260.835

2009

648.958

266.395

2008

786.892

226.330

Totaal

4.338.759

2.459.230

Bron: Eurostat.

Het aantal door de EU geselecteerde ‘economische’ migranten ligt veel hoger. Gaat het om oorlogsvluchtelingen, vinden de Europese leiders het ineens “onmogelijk” en “onhoudbaar” om migranten op te vangen. Het lijkt nu misschien alsof de Europese leiders zich verzetten tegen “economische” migratie en ze “migranten op de loop voor oorlog” wel willen opvangen. Maar dat is een mythe. In werkelijkheid verzet de EU zich enkel tegen die migranten die niet onmiddellijk winst opleveren voor de multinationals. Ze wil gewoon zelf die migranten uitkiezen die de Europese multinationals kunnen gebruiken.

De noden van de grote ondernemingen vormen echter niet de enige verklaring voor het Europese migratiebeleid. Nog andere, meer politieke factoren spelen mee. Migranten zijn gemakkelijk te gebruiken als zondebok en schietschijf voor de volkswoede die het gevolg is van de groeiende armoede en ongelijkheid. Binnen de Belgische regering is de N-VA de speerpunt voor de afbouw van de sociale zekerheid. Tegelijk verdedigt ze die met hand en tand tegen de vluchtelingen. Op 21 december diende Sarah Smeyers (N-VA) in de Kamer (federaal parlement) een wetsvoorstel in voor beperking van de kinderbijslag voor vluchtelingen. In 2014 bedroeg de totale som van de kinderbijslag voor vluchtelingen 6 miljoen euro. Dat is een minuscuul deeltje van de jaarlijkse begroting van de sociale zekerheid die 80 miljard bedraagt. Verder heeft de N-VA-politica zich ‘vergist’ (sic) van niveau: de kinderbijslag behoort immers tot de bevoegdheid van de gemeenschappen en niet van het federale parlement.[46] Maar het kwaad is geschied en wekenlang blijft de N-VA erop hameren dat “de huidige instroom aan asielzoekers niet te verwaarlozen kosten voor de sociale zekerheid met zich mee zal brengen.[47] Een ideaal afleidingsmanoeuvre terwijl N-VA en consorten de grote ondernemingen in België jaar na jaar overladen met cadeaus en de rijkste families miljarden belastingen ontwijken door hun geld in Panama te parkeren.

Van Wir schaffen das naar push-back

We kennen nu de redenen waarom de Duitse bondskanselier uiteindelijk de belangrijkste aanstookster was van het akkoord om de vluchtelingen naar Turkije terug te sturen nadat ze eerst maandenlang gepleit had voor een spreiding van de vluchtelingen over de lidstaten. Maar we moeten nog één mysterie ontrafelen: hoe komt het dat dit CDU-kopstuk zich in 2015 opwierp als belangrijkste voorvechter van de opvang in Europa?

Natuurlijk heeft ze politieke motieven: ze moest broodnodig haar imago oppoetsen na haar onverzettelijke houding in het Griekse dossier in de zomer van 2015. Voor Merkel biedt de vluchtelingencrisis een nieuwe kans om de supranationale Europese staat te versterken. De uitwerking van een Europees migratiebeleid met meer mogelijkheden voor grenscontroles raakt rechtstreeks aan de soevereiniteit van de landen. Een heel gevoelige materie. En dat weet ze maar al te goed. Daarnaast is er een demografische reden voor haar houding: de Duitse bevolking daalt en de Duitse multinationals zien de vluchtelingen graag komen. Het land creëert een groter contingent aan arbeidskrachten en een groter aanbod op arbeidsmarkt kan de lonen verder onder druk zetten.[48] Door de toename van het aantal arbeidskrachten dat met elkaar moet wedijveren voor dezelfde baan, zwelt ‘het industriële reserveleger’ aan, zoals Marx dat noemde. Hierdoor komen de loonvoorwaarden onder druk te staan. De aanwerving van vluchtelingen is voor de werkgevers meteen een kans om de arbeidersbeweging buiten spel te zetten. Migranten zijn immers maar al te blij dat ze mogen werken. Ze zijn bijgevolg minder veeleisend op het vlak van sociale wetgeving en arbeidsvoorwaarden.[49] Merkel steekt dat overigens niet onder stoelen of banken: “Vluchtelingen dragen bij aan de Duitse economie.”[50] Wie zei alweer dat er volgens de Conventie van Genève geen economische criteria komen kijken bij het al of niet toekennen van de status van vluchteling …

Ondertussen heeft de opmars van nationalistische of extreemrechtse partijen die zich overal in Europa verzetten tegen de opvang van vluchtelingen, de aanvankelijke voorstellen van de Europese Commissie en de Duitse bondskanselier doen mislukken. En als de Duitse ondernemingen en Merkel moeten kiezen tussen de opvang van vluchtelingen en de Schengenzone, is de keuze snel gemaakt. Vooral nu blijkt dat veel Syrische vluchtelingen niet zo geschoold zijn als de ondernemingen hadden gehoopt. Het Deutsches Institut für Wirtschaftsforschung (DIW) schat dat 90 % van de vluchtelingen de eerste twee jaar na hun aankomst nog altijd geen werk zal hebben en dat nauwelijks de helft na vijf jaar aan de slag zal zijn.[51] En tot slot staat de Duitse bondskanselier onder druk. In haar eigen partij gaan steeds meer stemmen op tegen haar migratiebeleid en er is ook de snelle opmars van de extreemrechtse partij Alternative für Deutschland die fel gekant is tegen de opvang van vluchtelingen.

Daaruit mogen we nu niet concluderen dat nationalistische partijen zoals de N-VA niet langer de belangen dienen van de grote ondernemingen en dat de woorden van Bart De Wever (“VOKA is mijn baas”[52]) tot het verleden behoren. Hij stelt inderdaad de Conventie van Genève openlijk in vraag, maar voor zijn vrienden van datzelfde VOKA pleit hij tegelijk voor een selectief migratiebeleid zoals in Canada: “In een land zoals Canada is een aanzienlijk deel van de migranten actief: zij werden geselecteerd (onze cursivering) en zijn het land binnengekomen op basis van een welbepaald profiel. Europa daarentegen telt een zeer grote groep passieve migranten die naar hier zijn gekomen in het kader van […] een asielprocedure. Een op tien Syriërs beschikt niet over de nodige bekwaamheden om onmiddellijk op de arbeidsmarkt geïntegreerd te worden”, legt de N-VA-voorzitter uit. Het buitengewone migratiebeleid van Canada selecteert inderdaad de migranten rechtstreeks in hun land van oorsprong en enkel die waaraan de ondernemingen nood hebben. Sinds januari 2015 is het Canadese migratiebeleid rechtstreeks gestoeld op de noden en belangen van de werkgevers.[53]

Het racisme, door de N-VA actief verspreid, maakt het overigens mogelijk de lonen te drukken van werknemers van buitenlandse oorsprong die vaak in welbepaalde economische sectoren ziijn geconcentreerd. De marxistische historicus Immanuel Wallerstein legt uit hoe het racisme “rechtvaardigt dat een beloning wordt toegekend die in grote mate lager ligt dan het meritocratisch criterium ooit zou kunnen rechtvaardigen”.[54] Dat is een probleem voor heel de wereld van de arbeid. Als een groep werkers niet dezelfde arbeidsomstandigheden krijgt als de anderen, zijn immers alle lonen en arbeidsomstandigheden daarvan het slachtoffer. Om die reden zit de eis voor gelijke sociale rechten en lonen voor binnenlandse werkers en migrantenwerkers permanent in de vakbondswerking. De socialist Jean Jaurès waarschuwde in 1908 al tegen het gevaar dat de arbeidersklasse loopt, als ze in verdeelde slagorde de strijd met het kapitaal moet aanbinden.[55] Het is dus niet om de sociale zekerheid te verdedigen, noch om de Vlaamse werkers te beschermen dat Bart De Wever op de proppen komt met een speciaal statuut voor de vluchtelingen. Een statuut met minder sociale rechten, beperkte toegang tot kinderbijslag en gezinshereniging en een verblijf van beperkte duur betekent voor de sociale zekerheid niet meer dan een kleine besparing. Maar voor het patronaat heeft dergelijk statuut het grote voordeel dat het de wereld van de arbeid verdeelt. Gaan vluchtelingen de strijd aan voor gelijke sociale rechten, zijn de nationale werkers wellicht niet erg geneigd hen te steunen als die strijd hun niet echt aanbelangt. Omgekeerd zullen de migrantenwerkers om dezelfde reden niet aan de strijd van de nationale werkers deelnemen als die zich verzetten tegen de afbraak van hun sociale rechten.

Een oplossing van de vluchtelingencrisis vereist een totaal andere logica

We moeten democratische en sociale eisen stellen die radicaal breken met de huidige logica en die Europa een heel ander toekomstperspectief bieden: eisen die kaderen in een nieuwe visie voor Europa, gebaseerd op samenwerking en solidariteit. Een Europa dat met een vredesbeleid het aantal oorlogsvluchtelingen beperkt en mensen in nood opvangt.

Een vredesbeleid

De crisis willen oplossen zonder vredesstrategie is dweilen met de kraan open. De Europese Unie moet zich verzetten tegen het beleid van de NAVO en een einde maken aan haar militaire interventies in de regio. Daarnaast moet ze een embargo invoeren tegen de wapenverkoop aan landen zoals Saoedi-Arabië die terroristische groepen ondersteunen. Ze moet heel haar gewicht in de weegschaal leggen in de zoektocht naar een inclusieve en onderhandelde oplossing voor vrede in Syrië en Irak.

Een humanitaire corridor en een Europees spreidingsplan

In overeenstemming met de Conventie van Genève moet elke oorlogsvluchteling de mogelijkheid krijgen in alle veiligheid asiel aan te vragen in Europa. Er moeten opvangcentra komen in de regio zelf, onder de controle van het UNHCR. Die kunnen de vluchtelingen registreren om ze vervolgens langs een humanitaire corridor naar Europa te begeleiden. Dat maakt meteen een einde aan het handeltje van de smokkelaars. Eenmaal in Europa, kan men de vluchtelingen spreiden over de lidstaten op basis van de economische sterkte van elk land en de voorkeur van de asielzoekers.

De migratie van mensen financieren met een belasting op de migratie van kapitaal

Volgens berekeningen van de Nationale Bank van België zou de opvang van vluchtelingen, met inbegrip van de sociale uitkeringen[56], ons land tussen 2015 en 2020 zo’n 2,5 miljard euro kosten, dat is gemiddeld 500 miljoen per jaar.

Een Europese belasting van 0,05 % op financiële transacties met uitsluiting van transacties van minder dan 10.000 euro door particulieren kan jaarlijks 200 miljard euro opbrengen. Het gaat om de transacties van financiële instrumenten: aandelen, obligaties, financiële derivaten, uitwisselingen tussen banken. Met de ontvangsten uit die belasting op de migratie van kapitaal kan men gemakkelijk de migratie financieren van al die mensen die vluchten voor de bommen en de verschrikkingen van de oorlog. De ontvangsten moeten verdeeld worden over de lidstaten in functie van het aantal vluchtelingen, dat elke lidstaat effectief opvangt. De rest moet geïnvesteerd in ontwikkelingssamenwerking om nieuwe crises te voorkomen. Deze belasting zou een eerste stap kunnen zijn op de weg naar een Europa van samenwerking en solidariteit.

Wat betekent dit voor de organisaties van de werkers?

De aanwezigheid en het belang van de vakbonden in België is een grote troef voor het vluchtelingenbeleid in Europa en voor de integratie van de nieuwkomers op de arbeidsmarkt. De vakbonden kunnen verdedigen dat het patronaat geen misbruik maakt van de vluchtelingen om de lonen te drukken en de arbeidsomstandigheden af te breken. Daarom moeten ze betrokken zijn bij alles wat te maken heeft met de toegang van vluchtelingen tot de arbeidsmarkt. Verder moeten de vakbonden ook de nationale werkers sensibiliseren.

Enkel de eenheid van de wereld van de arbeid in zijn geheel zal een eind maken aan de afbraak van de arbeidsomstandigheden en verhinderen dat men vluchtelingen voor dat doel misbruikt. Hiervoor is de eengemaakte strijd van de nationale werkers en migranten noodzakelijk.

Maxime Vancauwenberge (vancau.max at gmail.com) behaalde een master in de arbeidswetenschappen aan de ULB.


[1]      Amnesty International, Des expulsions illégales de réfugiés syriens en danger, 1 april 2016. Zie: http://www.amnesty.be/je-veux-m-informer/actualites/article/expulsions-i....

[2]      UNHCR, Le HCR appelle à mettre en œuvre des garanties avant le début des retours, 1 april 2016. Zie: http://www.unhcr.fr/56fe9455c.html.

[3]      L’Echo, 26 maart 2016.

[4]    De Standaard Weekblad, Ver genoeg zo? Transit wordt terminus. Bij Syriërs in Istanboel, 12 maart 2016, p. 50.

[5]    Eurostat, Asylum in the EU Member States. Record number of over 1.2 million first time asylum seekers registered en 2015. Syrians, Afghans and Iraqis: top citizenships, 4 mars 2016. Zie: http://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/7203832/3-04032016-AP-EN.....

[6]    Verslag van de Gedachtewisseling van 14 september 2015 met de staatssecretaris voor Asiel en Migratie, belast met Administratieve Vereenvoudiging, toegevoegd aan de minister van Veiligheid en Binnenlandse Zaken, over de maatregelen van de regering met betrekking tot de opvang van het toenemende aantal asielzoekers, p. 3.

[7]    La Libre, 15 februari 2012.

[8]    Voor meer informatie hierover, zie Marc Botenga, Het Midden-Oosten voorbij: de Islamitische Staat, Marxistische Studies, nr. 113.

[9]      Philippe Leymarie, La grande chasse aux milliards, Le Monde diplomatique, april 2016.

[10]    Cijfers UNHCR.

[11]    Hana Jaber, Qui accueille vraiment les réfugiés?, Le Monde diplomatique, oktober 2015.

[12]   L’Echo, 31 maart 2016.

[13]    Hana Jaber, op. cit.

[14]    Turkije verleent het vluchtelingenstatuut alleen aan Europeanen.

[15]   De Standaard Weekblad, 12 maart 2016 p. 53.

[16]   Le Soir, 22 oktober 2015.

[17]    Benoît Breville, Haro sur Schengen, Le Monde diplomatique, januari 2016.

[18]    Cijfers van 15 maart 2016.

[19]    Benoît Breville, op. cit.

[20]    Europese Commissie, Communication from the Commission to the European Parliament, the European Council and the Council. Back to Schengen - A Road map, 4 maart 2016.

[21]    Europese Commissie, Persbericht, Revenir à l’esprit de Schengen: la Commission propose une feuille de route pour rendre le système de Schengen à nouveau pleinement fonctionnel. Zie: http://europa.eu/rapid/press-release_IP-16-585_fr.htm?locale=FR.

[22] Ibid.

[23]  UNHCR, Le HCR appelle à mettre en œuvre des garanties avant le début des retours, 1 april 2016. Zie: http://www.unhcr.fr/56fe9455c.html.

[24]   Ibid.

[25]   Ibid.

[26]   L’Echo, 26 maart 2016.

[27]    Amnesty International, Des procédures cache-misère pour des expulsions collectives, 16 maart 2016. Zie: http://www.amnesty.be/je-veux-m-informer/actualites/article/des-procedur....

[28]    Amnesty International, Turquie. L’UE complice de graves violations au droit d’asile, 16 december 2015. Zie: http://www.amnesty.be/je-veux-m-informer/actualites/article/turquie-l-ue....

[29]   L’Echo, 19 maart 2016.

[30]    Amnesty International, Des expulsions illégales de réfugiés syriens en danger, 1 april 2016. Zie: http://www.amnesty.be/je-veux-m-informer/actualites/article/expulsions-i....

[31]    Marie-Pierre de Buisseret, Asiel, grenscontroles en legale migratie in de Europese Unie, Marxistische Studies, nr. 102.

[32]    Verslag van 21 maart 2016 namens de Commissie voor de Binnenlandse Zaken, de Algemene Zaken en het Openbaar Ambt, Gedachtewisseling met de heer Fabrice Leggeri, executive director van het Europees Agentschap voor het Beheer van de operationele samenwerking aan de buitengrenzen van de Europese Unie (Frontex), p. 5.

[33]    Frontex, Budget 2015. Zie: http://frontex.europa.eu/assets/About_Frontex/Governance_documents/Budge....

[34]    Verslag van 21 maart 2016 namens de Commissie voor de Binnenlandse Zaken, de Algemene Zaken en het Openbaar Ambt, op. cit., p. 8.

[35]    La Libre, 19 maart 2016.

[36]    Eurostat, Asylum in the EU Member States. Record number of over 1.2 million first time asylum seekers registered in 2015. Syrians, Afghans and Iraqis: top citizenship, 4 maart 2016. Zie: http://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/7203832/3-04032016-AP-EN.....

[37]    L’Echo, 29 maart 2016.

[38]    De Tijd, 29 maart 2016.

[39]    Commissie van de Europese Gemeenschap, Mededeling van de Commissie. Beleidsplan legale immigratie, 21 december 2005. Zie: http://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/HTML/?uri=CELEX:52005DC066....

[40]    Dat wil zeggen: die in het bezit zijn van een erkend diploma hoger onderwijs, op zijn minst beschikken over drie jaar beroepservaring, een arbeidscontract of een werkaanbod van minstens een jaar met een brutosalaris dat drie maal hoger is dan het minimumsalaris in die lidstaat.

[41]    Voor meer informatie over deze Europese richtlijnen zie Marie-Pierre de Buisseret, op. cit.

[42]    Europese Commissie, Een Europese migratieagenda, 13 mei 2015. Zie: http://ec.europa.eu/dgs/home-affairs/what-we-do/policies/european-agenda....

[43]    Eurostat. Zie: http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/refreshTableAction.do?tab=table&plugin=....

[44]    Bovendien worden niet alle asielaanvragen ontvankelijk verklaard. In België bedroeg het aantal ingewilligde asielaanvragen in 2015 60 %, in 2012 was dat maar 22 %.

[45]    Eurostat. Zie: http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=fr&p....

[46]    La Libre, 15 december 2015.

[47]    Verslag van 22 oktober 2015 van de Hoorzitting met de Commissaris-generaal voor de Vluchtelingen en de Staatlozen over de asielproblematiek, namens de commissie voor de Binnenlandse Zaken, de Algemene Zaken en het Openbaar Ambt, p. 11.

[48]    Gareth Bale, A World Without Borders. The refugee crisis only has just solution: open borders, Jacobin, 21 september 2015. Zie: https://www.jacobinmag.com/2015/09/refugee-crisis-merkel-europe-germany/.

[49]    Gregory Mauzé, Le choix du capital, Politique, maart-april 2016, p. 32.

[50]    Hassan Bousetta, Jean-Michel Lafleur et Marco Martiniello, Permanence de l’utilitarisme, Politique, maart-april 2016, p. 29.

[51]    L’Echo, 16 februari 2016.

[52]    Voka is de zeer agressieve Vlaamse patronale organisatie.

[53]    Thomas Delage, Canada: l’immigration au cœur des enjeux économiques?, Diplomatie GD, februari-maart 2016, p. 83.

[54]    Immanuel Wallerstein, geciteerd in Gregory Mauzé, Le choix du capital, Politique, maart-april 2016, p. 34.

[55]   Ibid., p. 35.

[56]    Marcia De Wachter, Economische gevolgen van de vluchtelingengolf in België, 24 februari 2016. Zie: https://www.nbb.be/nl/artikels/bericht-van-mevr-marcia-de-wachter-onderv....