Het Midden-Oosten voorbij: de Islamitische Staat

Auteur: 
Marc Botenga

Met fel gemediatiseerde onthoofdingen en dito aanslagen heeft Daech, dat zichzelf tot ‘Islamitische Staat’ heeft uitgeroepen, zich in het centrum van het publieke debat geplaatst in Europa. De methodes die deze groep toepast zijn bijzonder moorddadig en wreed. Daarenboven heeft Daech een heuse propagandastrategie uitgewerkt. Sinds de aanslagen in Parijs richt het Westerse politieke discours over het Midden-Oosten zich vooral op de vraag hoe deze groepering kan vernietigd worden. Maar binnen de coalitie is niet alles koek en ei. Rusland enerzijds en Frankrijk en de VS anderzijds hebben duidelijk niet dezelfde doelstellingen. En steunt Saoedi-Arabië de salafistische1 groepen niet? Heeft Turkije niet duizenden jihadisten2 de grens laten oversteken? En terwijl Qatar een groep steunt die dicht bij Al Qaeda aanleunt, zou Israël jihadisten verzorgd hebben in zijn ziekenhuizen. Handelen de lokale bondgenoten van het Westen voor of tegen de belangen van het Westers imperialisme? Om de huidige ontwikkeling van de Irakese en Syrische crises te begrijpen en een constructieve oplossing te vinden voor de conflicten ter plaatse, is een analyse van de uiteenlopende belangen noodzakelijk.

Het dubbelspel van de regionale bondgenoten van het imperialisme

In het Midden-Oosten beschikt het imperialisme over drie pijlers: Israël, de Golfstaten en Turkije. Die drie pijlers hebben in de strijd tegen Daech en zijn terrorisme een bijzondere rol gespeeld

Nadat Saoedi-Arabië eerst een doctrine ten gunste van het jihadistisch salafisme had verspreid en verschillende Syrische groepen van wapens had voorzien, komt dit land zich pas relatief laat in de strijd zelf mengen. Uiteraard niet zonder eerst andere groepen te ondersteunen, zoals Ahrar Ash-Sham, Jaish-al-Fatah of Jaish-Al-Islam die, vaak met de steun van Al- Nousra (de Syrische vleugel van Al Qaeda), evenzeer beweren een islamitische staat te willen oprichten. In het Amerikaanse tijdschrift Foreign Policy schrijft David Weinberg overigens dat koning Salman van Saoedi-Arabië als prins al een lange geschiedenis van steun aan gewelddadige fundamentalistische groeperingen achter de rug had. Via de Saudi High Commission for Relief of Bosnia and Herzegovina zou hij daar zelfs banden hebben met Al Qaeda.3

In Turkije heeft het debat over de rol van de regering van toenmalig premier Erdogan (nu president) of van de Turkse inlichtingendienst belangrijke feiten aan het licht gebracht. Tussen 2013 en januari 2014 lieten Ozcan Sisman en Aziz Takci, twee procureurs van de stad Adana, vier vrachtwagens onderscheppen die op weg waren naar Syrië. Zij hadden informatie gekregen dat het om wapentransporten ging. Terwijl in november een eerste vrachtwagen werd tegengehouden, kwam de Turkse inlichtingendienst (MIT) tussen en zorgde ervoor dat in januari drie andere hun weg konden verder zetten.4 De twee journalisten van het Turkse dagblad Cumhuriyet, Can Dündar en Erdem Gül, die foto's van de wapens hadden gepubliceerd, werden gearresteerd en beschuldigd van ‘verraad’.5 Of die vrachtwagens al dan niet wapens vervoerden, zo zegt Erdogan, verandert niets aan het feit dat de publicatie van die affaire gelijk staat met verraad. Ook de twee procureurs Sisman en Takci werden gearresteerd en onterecht vervolgd.

Het is maar het topje van de ijsberg. In het zuiden van het land kun je horen en zien hoe Turkije jarenlang jihadisten uit heel de wereld heeft geherbergd alvorens die de grens met Syrië overstaken. Volgens Le Monde vonden in Syrië opgejaagde jihadisten er zelfs een veilige toevlucht.6 Het land is er niet minder gevaarlijk op geworden. Bij de aanslagen in Suruç en Ankara in 2015 vielen meer dan honderd doden en honderden gewonden. In oktober jongstleden werd Ibrahim Abdelkader, een journalist die tegen Daech was, vermoord. In december was het de beurt aan de Syrische journalist en anti-Daechmilitant Naji al-Jerf in Gazyantep. Een jaar daarvoor kostte een verdachte botsing met een zwaar voertuig in Suruç het leven aan Serena Shim, een Libanese journaliste, die vooral onderzoek deed naar de rol van Turkije in de steun aan Daech in die stad.

In juni 2014 al verklaarde Mehmet Ali Ediboglu, toenmalig parlementslid voor de CHP (Republikeinse Volkspartij) van de grensregio Hatay, dat Daech voor 800 miljoen dollar olie had kunnen verkopen in Turkije.7 Om de Turkse textielindustrie in Gaziantep te bevoorraden zou Daech in december 2015 in amper veertien dagen meer dan 25.000 ton katoen hebben verkocht op de Turkse markt.8 Het was pas in november 2015, na de aanslagen in Parijs in dezelfde maand, dat de Turkse minister van Buitenlandse Zaken en zijn Amerikaanse ambtgenoot bevestigden dat ze de ‘autostrade van de jihad’ waarlangs duizenden buitenlandse strijders zich bij Daech konden voegen, zouden afsluiten.9 Turkije bombardeert vooral de groepen die banden hebben met de PKK en vechten tegen Daech. Eind 2015 degenereerde deze ‘oorlog tegen de PKK’ volgens de Turkse mensenrechtenvereniging IHD in een collectieve bestraffing van de Koerdische bevolking.10 In het Westen kon je een speld horen vallen.

Ondertussen had Ankara een Russische bommenwerper neergehaald. De sociaaldemocratische afgevaardigde (CHP) Eren Erdem beschuldigde de Turkse regering dat ze saringas − een chemisch wapen − had geleverd aan Daech.11 Vanuit de stad Akcakale werd ammoniumnitraat − een meststof die gebruikt wordt om bommen te maken − uitgevoerd naar door Daech gecontroleerd gebied. De lokale inwoners twijfelden niet aan de eindbestemming van dat transport: “Die lading dient niet voor de landbouw. Ze gaan er bommen mee maken.”12

Qatar van zijn kant levert wapens aan de Syrische rebellen13 en verzet zich tegen Daech… door steun te verlenen aan Al-Nousra, de Syrische vleugel van Al Qaeda. Israël heeft zich op minstens twee manieren in het Syrische conflict gemengd. Enerzijds bombardeert het geregeld de regeringsgezinde krachten, waaronder het Syrische nationale leger en Hezbollah, wat uiteraard het anti-Daechfront niet ten goede komt. Anderzijds verwelkomt en verzorgt de joodse staat Syrische strijders op zijn grondgebied. Zelfs de Israëlische pers geeft toe dat in elk geval strijders van Al-Nousra Israëlische steun hebben gekregen.14

Een probleem van bondgenoten of een strategie van het imperialisme?

Joe Biden, de Amerikaanse vicepresident, heeft bevestigd dat steun en wapens hun weg hebben gevonden naar de radicale islamitische rebellen via Saoedi-Arabië, Turkije en de Verenigde Arabische Emiraten. Hij zegt hierover: “Het probleem zit bij onze bondgenoten.”15 In absolute termen bevat deze uitspraak, in de mate dat ze de potentiële verschillen tussen bondgenoten benadrukt, elementen van waarheid. Sommige landen of regimes zoals Saoedi-Arabië, de Golfstaten of zelfs Israël zouden niet kunnen bestaan zonder Amerikaanse steun (wat hen onderscheidt van Iran waar het regime het resultaat is van een endogeen proces), maar de elites in die landen hebben zo hun eigen belangen, die niet altijd volledig samenvallen met die van de VS. De enge focus van Tel Aviv op zijn “kwalitatief militair voordeel” botst vaak met de ruimere militaire belangen van de Amerikanen in de regio.16 Saoedi-Arabië en zijn beschermheren in Washington moeten rekening houden met de vaak uiteenlopende belangen van de vermogende en invloedrijke clans die borg staan voor de stabiliteit van het regime. Sommigen willen de geboorte van een Koerdische staat verhinderen, anderen voeren economische onderhandelingen met Iran of streven ernaar hun invloed in de regio uit te breiden. Nog anderen hangen pan-Turkse of neo-Ottomaanse tendensen aan. Al die belangen stroken niet altijd met de Amerikaanse strategie. De VS oefent overigens druk uit op die bondgenoten door hen al dan niet inlichtingen te verstrekken of ontmoetingen met opposanten te organiseren.

Tengronde stelt de uitspraak van Biden wel een probleem. Ten eerste gaat hij voorbij aan het feit dat de VS sinds de oorlog in Afghanistan zelf doelbewust gewelddadige groepen heeft gesteund. Ten tweede zwijgt Biden over de afwezigheid van Amerikaanse druk op die landen. Als Riyad echt tegen de belangen van Washington zou ingaan, waarom straft de VS dan Rusland, Syrië of Iran met harde hand terwijl het zijn militaire en economische steun aan Saoedi-Arabië nog opdrijft? Dat slaat nergens op.

In realiteit, en in tegenstelling tot wat Biden zegt, dient het buitenlandbeleid van de Westerse bondgenoten rechtstreeks de strategische belangen van het imperialisme, zelfs als die bondgenoten reactionaire en terroristische groeperingen steunen. Het volstaat te kijken naar wat die belangen juist inhouden. Ten eerste is de controle over het Midden-Oosten en zijn natuurlijke rijkdommen van essentieel belang voor de Amerikaanse wereldheerschappij: het Midden-Oosten beschikt over bijna de helft van de wereldvoorraad petroleum en meer dan 41 % van de wereldreserves aan gas. Zbigniew Brzezinski, geopolitiek consultant van de democratische presidenten Jimmy Carter en Barack Obama, zei het al: de controle over het Midden-Oosten is essentieel om invloed uit te oefenen op Ruslands buren.17 Bovendien: als de VS het lokale beleid kan controleren, kan het bijvoorbeeld de aanleg van een gaslijn van Qatar naar Turkije en Europa via Syrië doordrijven. In 2010, een jaar voor het uitbreken van het Syrische conflict, had de Syrische president Bachar Al-Assad die aanleg nog verboden. Zo’n gaslijn zou immers de greep van de onafhankelijke landen op de uitvoer van gas uit de streek verzwakken. Landen zoals Iran en Syrië kiezen dan ook voor een gaslijn van Iran naar Syrië via Irak.18 Anderzijds zou de Europese Unie minder afhankelijk worden van gas uit Rusland en zich dus harder kunnen opstellen tegen Moskou. De kloof tussen Moskou en Brussel verbreden staat al lang hoog op de agenda van Washington. Brzezinski formuleerde deze achterliggende angst: “vermijden dat een staat of een combinatie van staten in staat is de VS te verstoten uit Eurazië of aanzienlijk zijn rol van scheidsrechter in te perken”.19 In die optiek is het dus van belang niet alleen de trans-Atlantische samenwerking te verdiepen, want dat beperkt het risico dat de Europese Unie zich als onafhankelijke speler opstelt. Maar ook de uitbreiding van de NAVO naar het oosten komt aan de orde. Dat zal Moskou vast en zeker ergeren en − volgens bevestigingen van Oekraïne − mogelijk tot ernstige spanning leiden tussen de EU en Rusland. Om het hoofd te bieden aan opkomende machten als India en China hoopt de VS een gedeelte van hun olie- en gasbevoorrading af te snijden en tegelijk de positie van de eigen monopolies te versterken.

Deze ‘geopolitieke’ benadering gaat evenwel gepaard met de vraag of de bevoorrading van de voornamelijk Westerse multinationals met goedkope grondstoffen en de overheersing van de lokale markten door diezelfde multinationals, de basis zelf vormen voor elk imperialistisch beleid voor de regio. In 2003 lanceerde de regering van G.W. Bush het initiatief van een vrijhandelszone in het Midden-Oosten om de economieën uit die regio duurzaam te binden aan het Amerikaanse monopoliekapitaal. In 2004 werd het project van een ‘Groot Midden-Oosten’ gelanceerd met het oog op een ‘politieke, economische en sociale’ omvorming van de regio. Het eerste obstakel voor de totale overheersing van het imperialisme blijft het relatief soevereine politieke en economische beleid van landen zoals Iran en Syrië of de invloed van een speler die geen staat is zoals het Libanese Hezbollah. In 2006 droomde Condoleezza Rice, toenmalig minister van Buitenlandse Zaken, van een ‘nieuw Midden-Oosten’ toen Israël probeerde Hezbollah in Libanon te vernietigen. Richtlijn 81, uitgevaardigd na de bezetting van Irak door Paul Bremer, de man die tijdelijk het land bestuurde voor de Amerikanen, is er maar een klein voorbeeldje van. Die richtlijn verzekerde landbouw- en voedingsmultinationals zoals Monsanto van verregaande controle over de nieuwe zaden die de Irakese landbouwers gebruiken. Hetzelfde geldt voor richtlijn 39, die het kader uittekende voor de privatisering van de Irakese economie. De band tussen de belangen van de monopolies en de geopolitieke strategie wordt door Washington niet onder stoelen of banken gestoken.

De schepping van zo'n ‘nieuw Midden-Oosten’ gaat niet vanzelf. Het – bijna – ideale scenario van het imperialisme voor Oekraïne, waar een groep pro-Westerse oligarchen een te onafhankelijk regime heeft omver geworpen, is nog verre van een feit in Teheran, Irak of Syrië. Aangezien Iran zal onderworpen blijven aan strenge sancties zullen de beide Arabische landen de impact voelen van de conventionele en niet-conventionele imperialistische oorlog.

De oorlog en de bezetting van Irak liggen aan de basis van Daech

Naar het einde van 2013 toe wint Daech aan belang. Tot dan heette het nog Islamitische Staat van Irak en Al-Sham (ISIS) of Islamitische Staat van Irak en de Levant (ISIL). Eind december arresteren de Irakese veiligheidsdiensten met geweld het Irakese soennitische parlementslid Ahmed al-Alwani in Ramadi, in de provincie Anbar. Dit en de evacuatie door Iraakse troepen van een Dulaimi-activistenkamp leiden tot een revolte van de milities van de Dulaimclan tegen het Irakese leger. De volgende dag krijgen deze soennieten, die zich met hand en tand verzetten tegen hun marginalisering door de Irakese regering, de steun van het al-Alwanikamp. Op 31 december trekt het Irakese leger zich geleidelijk uit de provincie Anbar terug in de hoop de situatie te bedaren. Militante krachten nemen de controle over hele delen van de steden Ramadi en Fallujah. Verschillende stammen vervoegen de strijd tegen het Irakese leger. Wanneer IS-militanten in de steden aankomen, sluiten talrijke stammen zich bij hen aan.

Dit kan verrassend lijken, maar de opkomst van Daech werd niet alleen gesteund door Irakese soennitische clans maar ook door oud-officieren van het Irakese leger van Saddam Hoessein, dat na de oorlog van 2003 door de Amerikanen werd ontbonden. Die doorwinterde officieren wapenen Daech met de nodige militaire strategie en technieken.

Dit alles is het rechtstreekse resultaat van de Amerikaanse militaire bezetting van Irak. Na de invasie krijgt de VS te maken met nationaal verzet tegen de bezetting. Gedeeltelijk om dat verzet uit te roeien – ‘verdelen om te heersen’ − zetten de bezetters de soennieten en sjiieten tegen elkaar op. Sjiitische milities nemen deel aan de ‘etnische zuivering’ van de Irakese hoofdstad. Vóór de oorlog was de meerderheid van de wijken in Bagdad gemengd. Sjiieten, soennieten en christenen woonden er samen. Vijf jaar later zijn bijna alle wijken opgedeeld naar geloof.20 Ook het land zelf is verdeeld en wordt hoofdzakelijk door sjiieten bestuurd. De soennieten worden gemarginaliseerd.

Dit beleid roept op zijn beurt de soennitische terroristische groep Al-Qaeda in het leven in Irak. Om Al-Qaeda te verslaan doet de VS in 2008 opnieuw een beroep op soennitische stammen en strijders. De VS mobiliseert en betaalt bijna 100.000 man voor de soennitische brigades Al-Sahwa. Maar na hun aanval op Al-Qaeda laat de VS die milities vallen en weigert nog met geld over de brug te komen. Ondertussen neemt het Irakese leger nog altijd geen soennieten op en is de sektaire Irakese regering niet democratischer geworden. De lokale bevolking heeft zich sindsdien op verschillende manieren gemanifesteerd. Eind 2012 en begin 2013 zouden in talrijke steden, waaronder Ramadi, in totaal meer dan 2 miljoen mensen de straat zijn opgegaan om vreedzaam te protesteren. Ze werden of genegeerd of gewelddadig onderdrukt door de regering in Bagdad. Daech, dat een veeleer stabiel inkomen garandeert, plukt er de vruchten van. Dat sommigen Daech actief ondersteunen zegt veel over het Irak dat door de bezetting is gecreëerd. Midden 2015 kondigen verschillende Iraakse clans, waaronder de belangrijke groep al-Jumaili, aan dat ze Daech steunen. Dat bewijst dat een echt inclusief, democratisch en nationaal Irak een absolute voorwaarde is om Daech te verjagen zonder dat een gelijksoortige groep de kop opsteekt.21

De niet-conventionele oorlog maakt de opkomst van Daech in Syrië mogelijk

Daech mag dan in Irak al ontstaan zijn van binnen uit, in Syrië is de groep, mede door het grote aantal buitenlandse strijders, van buitenaf ingevoerd. Door te bemiddelen tussen de stammen probeert Daech die perceptie te veranderen. In december 2015 zou Daech bemiddeld hebben in een langdurig conflict tussen de stammen van Hammar enerzijds en die van Saawa anderzijds over de uitbating van een olieveld in de Syrische provincie Deir Ezzor.22

De belangrijkste factor voor het relatieve succes van Daech in Syrië is inderdaad de instorting van de Syrische staat, die al sinds 2006 door de VS wordt voorbereid. VS-generaal Wesley Clark onthulde de strategie van president Bush om op vijf jaar tijd in zeven landen, waaronder Syrië, een regimewissel te realiseren. Wikileaks, dat geheime documenten van de Amerikaanse regering bekend maakte, onthulde hoe de Amerikaanse strategie in Syrië nog vóór de opstand van 2011 bijdroeg tot de huidige chaos. Om een ‘regimewissel’ te vergemakkelijken raadde William Roebuck, de Amerikaanse zaakgelastigde in Syrië, zijn oversten in 2006 een reeks maatregelen aan.23 De VS wilde in de eerste plaats breuken creëren binnen Syrië die tot een conflict – en een ‘regimewissel’ − zouden leiden, wat bekend staat als een niet-conventionele oorlog.

Economische hervormingen die aanleiding zouden geven tot ontevredenheid, werden aangemoedigd. De VS onderzocht ook hoe met de steun van Saoedi-Arabië en Egypte, sectaire spanningen tussen soennieten en sjiieten konden aangewakkerd worden door valse geruchten te verspreiden. Politieke compromissen tussen de regering en de oppositie moesten serieus bemoeilijkt worden. Zo’n compromis zou immers een ‘regimewissel’ in de weg staan. Daarom moest binnen de Syrische regering paranoia gecreëerd worden. Hoe meer de regering complotten vreesde, des te harder zou ze toeslaan tegen politieke opposanten. Als de regering voldoende overreageerde, zou de kans op een akkoord met de oppositie verkleinen, waarna de VS het regime verder internationaal kon isoleren. Hoe meer het land geïsoleerd was, des te makkelijker een ‘regimewissel’ kon bereikt worden.

Er werden ‘geheime’ ontmoetingen georganiseerd tussen de Saoedi’s en Syrische politieke dissidenten en de oppositie werd overladen met miljoenen dollars. Daarvoor werden onder andere voormalig Syrisch vicepresident Abdul Halim Khaddam, het private Barada-televisiestation en de Beweging voor Rechtvaardigheid en Ontwikkeling (MJD) ingezet. Begin 2006 besefte de Syrische activist en VS-informant Bassam Ishak wat er aan de gang was: “We zijn maar een pion in een spel.”24

Na 2011 schakelde de VS over naar een hogere versnelling.25 In 2012 steunde de CIA de Syrische rebellenlegers met wapenleveringen vanuit het zuiden van Turkije. De wapens waren betaald door Westerse bondgenoten zoals Turkije, Qatar en Saoedi-Arabië.26 De New York Times onthulde toen al dat de meerderheid van de wapens naar Syrië in de handen van de jihadisten terechtkwam.27 Talrijke militanten uit groepen die officieel door het Westen werden gesteund zoals het Vrije Syrische Leger, vervoegden de rangen van groepen zoals Al-Nousra (Al-Qaeda in Syrië) en Daech.28 Deze ‘gematigde’ groepen die steun kregen van het Westen of zijn bondgenoten, speelden perfect in de Westerse polarisatiestrategie en verzetten zich tegen elk akkoord met de regering. Ze weigerden overigens regelmatig onvoorwaardelijke onderhandelingen en vergrootten alleen maar de chaos. In 2014 weigert de Syrische Nationale Raad vredesgesprekken.29 Ahrar ash-sham verwerpt in 2013 de resultaten van de vredesgesprekken.30 Het door Saoedi-Arabië gesteunde Islamitisch Front bestempelt begin 2014 de vredesgesprekken als ‘hol’.31 Een dergelijke maximalistische houding is geen fataliteit, maar een politieke keuze. In steden als Zabadani, Kafraya en Fuaa in Syrië werden immers wel lokale vredesakkoorden gesloten. Eind 2015 wordt er onder VN toezicht zelfs een aftocht van Daech uit een buitenwijk van Damascus onderhandeld.

Luitenant-generaal Michael Flynn, voormalig hoofd van DIA (Defense Intelligence Agency van de VS) geeft zelf toe dat de steun aan de Syrische rebellen tot het succes van de terroristische groep Daech heeft geleid; wat volgens zijn verklaring een “opzettelijke doelstelling” was.32 Al in 2012 waarschuwde de DIA voor de vooruitgang van Daech in Oost-Syrië, geheel in overeenstemming met de wensen van “onze bondgenoten”.33

Een reactionaire doctrine, gepromoot door het imperialisme

Dat het in Irak en Syrië gaat om bewegingen met een achterlijke ideologie die met succes de ontevredenheid uitbuiten, is evenmin toeval en kan men ook niet toeschrijven aan een of andere "natuurlijke" tendens in de regio. De ‘salafistisch-jihadistische’ of ‘takfiristische’ doctrine34 van Daech komt niet uit de lucht vallen. Ze werd en wordt altijd gepromoot als tegengif voor de linkse, socialistische, pan-Arabische en revolutionaire ideeën die overheersten in de lokale bewegingen uit de jaren zestig en zeventig.

Het succes van die gewelddadige ideologie is heel nauw verbonden met de steun die de VS verleende aan de Afghaanse rebellen in de jaren tachtig. De spirituele vader van Daech, Abou Moussab al-Zarqaoui, heeft trouwens lang in Afghanistan verbleven en is grotendeels daar gevormd. In de jaren zeventig verleende Washington steun aan zogenoemde ‘vrijheidsstrijders’; de VS hoopte op die manier de door de Sovjet-Unie gesteunde regering in Afghanistan omver te werpen. Deze moedjahedien waren de voorlopers van de taliban. De Britse krant The Independent portretteerde Osama bin Laden zelfs ooit als een vredelievend man. De Afghaanse rebellen kregen van de VS naast de honderden miljoenen dollars ook ‘schoolboeken’ waarin in feite de jihad werd opgehemeld. Die boeken werden gedrukt door de universiteit van Nebraska in Omaha en dienden om ontelbare kinderen in de vluchtelingenkampen te indoctrineren om de regering te bekampen in de naam van God. Dankzij de CIA leerden de Afghaanse kinderen lezen aan de hand van zinnen zoals “Alle Russen en ongelovigen zijn onze vijanden” of “Mijn oom heeft een geweer. Met dat geweer voert hij de jihad.”

In heel dat avontuur was Saoedi-Arabië een loyale bondgenoot van de VS. “Saoedi-Arabië heeft naar schatting meer dan 10 miljard dollar geïnvesteerd in de verspreiding van zijn wahabitische35 agenda via liefdadigheidsorganisaties”, besluit een onderzoeksrapport van het Europees parlement in 2013.36Europese veiligheidsexperts schatten dat 15 tot 20 % van dat geld werd afgeleid naar Al-Qaeda en andere gewelddadige jihadistische groeperingen.37 Het is overigens vanuit Saoedi-Arabië dat de broer van Sayyid Qutb, Mohammad, deze gedachte heeft verspreid, die als inspiratie diende voor onder andere Osama bin Laden en Ayman al-Zawahiri.

Verdelen om beter te heersen

Zoals we hebben gezien is zowel in Syrië als in Irak het sektarisme dat deze landen wil verdelen geen toeval of fataliteit, maar het gevolg van een bewust beleid. Op het terrein van die sectaire verdeling vinden alle Westerse bondgenoten elkaar. Het is de bedoeling die landen te verzwakken en een nieuw Midden-Oosten te creëren. Israël zou het maar al te graag ook met Iran doen. Omdat ze niet alle landen kunnen controleren, is het creëren van chaos en het uitlokken van eeuwigdurende lokale conflicten tussen kleine staatjes die niet in staat zijn zich te verzetten tegen de VS en de eisen van zijn monopolies, een meer dan aanvaardbaar alternatief voor het imperialisme. De Amerikaanse wapenmonopolies kunnen er trouwens profiteren van een onbegrensde markt.

In die context is Daech een bijna even welkome vijand als de jihadistisch-salafistische rebellengroepen. De activiteiten van de groep versterken dezelfde dynamiek die heeft bijgedragen tot zijn ontstaan. Het sectaire beleid van de Amerikaanse bezetting in Irak en hun inzet van sjiitische milities hebben een vruchtbare grond gecreëerd hebben voor Daech door zich duurzaam te verankeren op een gebied dat voor de overgrote meerderheid door soennieten wordt bevolkt en er religieuze en etnische minderheden te vervolgen. Maar Daech heeft op zijn beurt die sectaire verdeeldheid versterkt. De Syrische opposant Aram Karabet sloeg spijkers met koppen toen hij zei dat “de islamisering in essentie te wijten is aan de buitenlandse interventies. Het is duidelijk dat dit ook in het belang was van de Westerse mogendheden. Want het was het middel om Syrië tot het uiterste te duwen en de Syriërs elkaar te laten uitmoorden met als uiteindelijke doel de vernietiging van de infrastructuur van het land en het Syrische leger.”38

Het is overigens op basis van die groeiende religieuze, culturele en etnische verdeeldheid sinds de Amerikaanse inval in Irak in 2003 dat verschillende krachten dromen van ‘een nieuw Midden-Oosten’. In juni 2006 publiceerde Ralph Peters, voormalig luitenant-kolonel in het Amerikaanse leger en opgeleid aan de nationale oorlogsacademie van de VS, een kaart van ‘zijn’ Midden-Oosten in het Armed Forces Journal.39 Daarop is Irak opgesplitst in drie delen: een sjiitische staat in het zuiden, een soennitische staat in het centrum en een onafhankelijke Koerdische staat in het noorden die ook delen van Iran, Syrië en Turkije omvat. Robin Wright van het United States Institute of Peace en het Wilson Center lanceert nog een ander idee: de creatie van veertien landen op basis van de vijf bestaande.40 Hij splitst het grondgebied van Syrië en Irak op in vier andere staten: een nieuwe soennitische staat die is samengesteld uit West-Irak en Oost-Syrië, een territorium dat zo goed als samenvalt met de ambities van Daech, met een sjiitische staat in het zuiden van Irak, Koerdistan in het noorden van Irak en Syrië en een alawitische staat aan de Syrische kust. Noch Peters noch Wright beschouwen Saoedi-Arabië als een duurzame staat. De voormalige ambassadeur van de VS bij de Verenigde Naties, John Bolton, volgt hen daarin eind 2015. Om Daech te vernietigen, zo zegt hij, moet er een soennitische staat gecreëerd worden door Syrië en Irak op te delen.41

Onderhandelde oplossing of internationale escalatie?

Het risico van een totale balkanisering van de regio is zeer reëel. Dat de grenzen van het Midden-Oosten die werden uitgetekend door het kolonialisme van Sykes-Picot worden uitgegomd, zal sommigen wellicht verheugen. In een pan-Arabische of socialistische context zou dit dan ook een stap vooruit zijn. Maar in de context van reactionair sektarisme en de creatie van ministaatjes die machteloos staan tegenover de monopolies is dat heel wat minder evident.

De meer recente militaire tussenkomst van Rusland heeft er in eerste instantie voor gezorgd dat de pro-Westerse krachten geen no fly-zone konden instellen die unilateraal gericht was tegen het Syrische nationale leger. Vervolgens, en in de mate dat landen zoals Iran of Rusland tussenkomen zonder dat er een inclusieve en niet-sectaire oplossing wordt aangeboden voor Irak en Syrië, zou hun inmenging het sektarisme nog kunnen versterken. Tijdens de vredesonderhandelingen zouden de verschillende buitenlandse krachten kunnen geneigd zijn te ijveren voor de creatie van ‘invloedszones’ ter vervanging van de vroegere soevereine staten. Dit zou kunnen leiden tot een Daytonakkoord voor het Midden-Oosten of tot de vorming van mandaatgebieden of pseudokolonies. De rol van de verschillende Koerdische fracties − waarvan de YPG en haar politieke arm PYD de avant-garde vormen in de strijd tegen Daech − zal zeer belangrijk zijn, gezien hun vooruitgang op het terrein.42

Enkel een inclusieve en onderhandelde oplossing in Syrië en Irak kan dit worst case scenario vermijden, zowel op korte als middellange termijn. Resolutie 2254 van de VN-Veiligheidsraad is voorstander van een vredesproces en verkiezingen in Syrië. De resolutie werd eind 2015 unaniem goedgekeurd en kan een eerste stap zijn in die richting, maar dat zal niet vanzelf gaan. Het is geen verrassing dat de reacties van de Syrische oppositie uiteenlopen. De in Syrië ontstane oppositie, waaronder de Syrische Democratische Raad en haar voorzitter Haytham Manna, verwelkomden de resolutie, waarop de Syrische Nationale Coalitie, opgericht in Qatar en gesteund door de pro-Westerse machten, ze als ‘niet realistisch’ bestempelde.43 Zolang die oppositie door het Westen gesteund wordt, zal ze haar maximalisme niet laten varen.

Het imperialisme dwingen een einde te maken aan zijn criminele balkanisering van en eeuwige oorlog in het Midden-Oosten zal ongetwijfeld een van de belangrijkste uitdagingen zijn voor de vredesbeweging in Europa en de VS. Een uitdaging die moet toelaten het risico van militaire conflicten tussen de NAVO en Rusland en het aantal terroristische aanslagen te verminderen, de militaire uitgaven te beperken in plaats van te besparen op de sociale diensten, en de vluchtelingencrisis gedeeltelijk op te lossen door een aanpak bij de bron.

Marc Botenga (botengam@gmail.com) is doctor in de politieke wetenschappen.


1 Salafisme is een fundamentalistische stroming binnen de soennitische islam die teruggrijpt naar de eerste generaties uit de begintijd van de islamgodsdienst. Afgeleid van het Arabische woord salaf dat voorouders of voorgangers betekent. Alleen de Koran zelf, de uitspraken van de profeet Mohammed, de Hadith en de uitspraken van de Sahaba - de metgezellen van Mohammed - worden door hen als gezaghebbend beschouwd. Deze stroming staat voor strikte naleving van de wetten uit deze periode.

2 Jihadisme is een vorm van islamisme die met geweld of gewapende strijd (jihad) een bepaalde versie van de islam wil opleggen aan de samenleving en hun doel is de vestiging van een islamitische staat of kalifaat.

3 D.A. Weinberg, “King Salman’s Shady History”, Foreign Policy, 27 januari 2015. Zie: http://foreignpolicy.com/2015/01/27/king-salmans-shady-history-saudi-arabia-jihadi-ties/.

4 H. Pamuk en N. Tattersall, “Exclusive: Turkish intelligence helped ship arms to Syrian Islamist rebel areas”, Reuters, 21 mei 2015. Zie: http://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-turkey-arms-idUSKBN0O61L220150521.

5 Hurriyet Daily News, “Two journalists arrested for story on intelligence trucks bound for Syria”, 26 november 2015. Zie: http://www.hurriyetdailynews.com/two-journalists-arrested-for-story-on-intelligence-trucks-bound-for-syria.aspx?PageID=238&NID=91722&NewsCatID=339.

6 G. Perrier, “Syrie : Pourchassés par les rebelles, les djihadistes se réfugient en Turquie,” Le Monde, 11 januari 2014. Zie: http://www.lemonde.fr/international/article/2014/01/11/pourchasses-par-les-rebelles-syriens-les-djihadistes-se-refugient-en-turquie_4346431_3210.html.

7 G. Vilmaz, “IŞİD, Türkiye’de petrol satıyor”, Taraf, 13 juni 2014. Zie: http://arsiv.taraf.com.tr/haber-isid-turkiyede-petrol-satiyor-156685/.

8 C. Fages, “La Turquie achète des quantités record de coton syrien au groupe EI”, RFI, 14 december 2015. Zie: http://www.rfi.fr/emission/20151214-turquie-etat-islamique-achat-coton-syrien?ns_campaign=reseaux_sociaux&ns_source=twitter&ns_mchannel=social&ns_linkname=emission&aef_campaign_ref=partage_user&aef_campaign_date=2015-12-14.

9 Le Vif, “La Turquie veut fermer son "autoroute du jihad", 21 november 2015. Zie: http://www.levif.be/actualite/international/la-turquie-veut-fermer-son-autoroute-du-jihad/article-normal-435271.html.

10 IHD, “There is an Imminent Threat of Massacre in Cizre, Silopi, Sur, Nusaybin... Do You Hear Us?”, 21 december 2015. Zie: https://www.fidh.org/en/region/europe-central-asia/turkey/there-is-an-imminent-threat-of-massacre-in-cizre-silopi-sur-nusaybin.

11 IHA, “CHP’lİ Erdem’den, Işİd Terör Örgütüne ‘SÂRİN Gazi’ Verİldİ İddİasi”, Milliyet, 19 oktober2015. Zie: http://m.milliyet.com.tr/Local/Article?ID=1021645.

12 B. Hubbard en K. Shoumali, “Fertilizer, Also Suited for Bombs, Flows to ISIS Territory From Turkey”, The New York Times, 4 mei 2015. Zie: http://mobile.nytimes.com/2015/05/05/world/europe/fertilizer-also-suited-for-bombs-flows-to-isis-territory-from-turkey.html?smid=tw-share&referer=https://t.co/lyGJC9okXo&_r=0.

13 M. Mazzetti, C.J. Chivers & E. Schmitt, “Taking Outsize Role in Syria, Qatar Funnels Arms to Rebels”, The New York Times, 29 juni 2013. Zie: http://www.nytimes.com/2013/06/30/world/middleeast/sending-missiles-to-syrian-rebels-qatar-muscles-in.html.

14 R. Ahren, “Israel acknowledges it is helping Syrian rebel fighters”, Times of Israel, 29 juni 2015. Zie: http://www.timesofisrael.com/yaalon-syrian-rebels-keeping-druze-safe-in-exchange-for-israeli-aid/.

15 A. Taylor, “Behind Biden’s gaffe lie real concerns about allies’ role in rise of the Islamic State”, The Washington Post, 6 oktober 2014.Zie: https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2014/10/06/behind-bidens-gaffe-some-legitimate-concerns-about-americas-middle-east-allies/.

16 S. Zunes et P. Certo, “Israel” dans J. Assange, The Wikileaks Files, Verso Books, London, 2015, pp. 263-296.

17 Z. Brzezinski, The Grand Chessboard, Basic Books, 1997, Hoofdstuk V, p. 198.

18 P. Herard, “Syrie : le gaz du Qatar influence-t-il le conflit ?”, TV5 Monde, 9 september 2013. Zie: http://information.tv5monde.com/info/syrie-le-gaz-du-qatar-influence-t-il-le-conflit-4510.

19 J. Wing, Columbia University Charts Sectarian Cleansing of Baghdad, 19 november 2009. Zie: http://musingsoniraq.blogspot.be/2009/11/blog-post.html.

20 J. Wing, Columbia University Charts Sectarian Cleansing of Baghdad, 19 november 2009. Zie: http://musingsoniraq.blogspot.be/2009/11/blog-post.html.

21 J.D. Stuster, “Iraqi Tribes Announce Support for Islamic State, New Attacks in Syria”, Foreign Policy, 5 juni 2015. Zie: http://foreignpolicy.com/2015/06/05/iraqi-tribes-announce-support-for-islamic-state-new-attacks-in-syria/

22 Syria Direct, “In an unusual step, Islamic State mediates Deir e-Zor tribal feud”, 16 december 2015. Zie: http://syriadirect.org/news/in-an-unusual-step-islamic-state-mediates-deir-e-zor-tribal-feud/.

23 W. Roebuck, "Influencing the SARG in the end of 2006”, Wikileaks, 13 december 2006. Zie: https://wikileaks.org/plusd/cables/06DAMASCUS5399_a.html.

24 Seche, “Announcement to fund opposition harshly criticized by anti-regime elements, others”, Wikileaks, 21 februari 2006. Zie: https://www.wikileaks.org/plusd/cables/06damascus701_a.html.

25 M. Botenga, “Syrië : opstand of interventie ?”, Marxistische Studies, nr. 104.

26 E. Schmitt, “C.I.A. Said to Aid in Steering Arms to Syrian Opposition”, The New York Times, 21 juni 2012. Zie: http://www.nytimes.com/2012/06/21/world/middleeast/cia-said-to-aid-in-steering-arms-to-syrian-rebels.html?_r=1.

27 D.E. Sanger, “Rebel Arms Flow Is Said to Benefit Jihadists in Syria”, The New York Times, 14 oktober 2012. Zie: http://www.nytimes.com/2012/10/15/world/middleeast/jihadists-receiving-most-arms-sent-to-syrian-rebels.html.

28 M. Mahmood & I. Black, “Free Syrian Army rebels defect to Islamist group Jabhat al-Nusra”, The Guardian, 8 mei 2013. Zie: http://www.theguardian.com/world/2013/may/08/free-syrian-army-rebels-defect-islamist-group. M. Mahmood, “US air strikes in Syria driving anti-Assad groups to support Isis”, The Guardian, 23 november 2014. Zie: http://www.theguardian.com/world/2014/nov/23/us-air-strikes-syra-driving-anti-assad-groups-support-isis.

29 "Main bloc quits Syrian National Coalition over Geneva", Times of Israel, 21 januari 2014. Zie: http://www.timesofisrael.com/main-bloc-quits-syrian-national-coalition-over-geneva/

30 S. Zeidan, “Hassan Abboud: 'We will fight for our rights'”, Al Jazeera, 10 september 2014. Zie: http://www.aljazeera.com/programmes/talktojazeera/2013/12/hassan-abboud-will-fight-our-rights-20131217132919290655.html.

31 “Islamist rebels reject ‘hollow’ Syria peace talks”, The Daily Star, 20 januari 2014. Zie: http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2014/Jan-20/244610-islamist-rebels-reject-hollow-syria-peace-talks.ashx.

32 B. Tasch, “Former US military intelligence chief: We knew something like ISIS was coming — and screwed it up”, Business Insider UK, 10 augustus 2015. Zie: http://uk.businessinsider.com/former-us-military-intelligence-chief-we-knew-something-like-isis-was-coming-2015-8?r=US&IR=T.

33 FoxNews, “Defense Department documents given to Judicial Watch under FOIA suit”, 18 mei 2015. Zie: http://www.foxnews.com/politics/interactive/2015/05/18/defense-department-documents-given-to-judicial-watch-under-foia-suit/.

34 Takfirisme: Osama bin Laden was een bekend aanhanger van de takfiristroming: zij verketteren moslims die zich niet aan hun visie op de islamitische regels of denkbeelden houden en spreken een takfir over hen uit. Daardoor verwerven ze het recht op zijn bloed en bezittingen.

35 Het wahabisme is een stroming in de islam die door Mohammed ibn Abd al-Wahhaab (1703-1792) werd gesticht. Het is een fundamentalistische conservatieve vertakking van het soennisme.

36 C. Moniquet, “The Involvement of Salafism/Wahhabism in the support and supply of arms to rebel groups around the world”, juni 2013. Zie: http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/etudes/join/2013/457137/EXPO-AFET_ET(2013)457137_EN.pdf.

37 P. Vallely, “Meet the Frankenstein monster of Saudi Arabia and Qatar. Or as we know them, Isis.”, 24 augustus 2014. Zie: http://www.independent.co.uk/voices/comment/too-late-the-sponsors-of-ideology-find-they-have-made-a-monster-9687723.html.

38 Aram Karabet, “La révolution syrienne a échappé aux Syriens”, l’Humanité.fr, 12 augustus 2013. Zie: http://www.humanite.fr/monde/aram-karabet-la-revolution-syrienne-echappe-aux-sy-547163.

39 R. Peters, “Blood Borders”, Armed Forces Journal, 1 juni 2006. Zie: http://www.armedforcesjournal.com/blood-borders/ et http://afj.wpengine.com/wp-content/uploads/2013/10/peters-map-after.jpg.

40R. Wright, “Imagining a Remapped Middle East”, The New York Times Sunday Review, 28 september 2013, http://www.nytimes.com/2013/09/29/opinion/sunday/imagining-a-remapped-middle-east.html?pagewanted=all

41 J.R. Bolton, “John Bolton: To Defeat ISIS, Create a Sunni State”, The New York Times, 24 november 2015. Zie: http://www.nytimes.com/2015/11/25/opinion/john-bolton-to-defeat-isis-create-a-sunni-state.html.

42 A. Asher-Schapiro, “Syria’s Kurds Have Nearly Tripled Their Territory Fighting the Islamic State in 2015”, Vice News, 22 december 2015. Zie: https://news.vice.com/article/syrias-kurds-have-nearly-tripled-their-territory-fighting-the-islamic-state-in-2015?utm_source=vicenewstwitter.

43 P. Barbancey en H. Zerrouky, “L’accord sur la Syrie place l’Arabie saoudite et ses alliés au pied du mur”, L'Humanité, 21 december 2015. Zie: http://www.humanite.fr/laccord-sur-la-syrie-place-larabie-saoudite-et-ses-allies-au-pied-du-mur-593527.