Podemos, welke strategie voor verandering?

Auteur: 
Véronique Coteur

De komende parlementsverkiezingen in Spanje, voorzien voor 20 december 2015, spelen zich af in een bijzondere context. Voor het eerst sinds de val van het franquisme en de nieuwe grondwet van 1978 zou het tweepartijenstelsel in het land doorbroken kunnen worden. Sindsdien regeren immers de conservatieve Partido Popular, vroeg UCD, en de sociaaldemocratische PSOE onafgebroken het land. Vooral de partij Podemos, geleid door de charismatische Pablo Iglesias, zou met een radicaal discours voor de verrassing kunnen zorgen. Hoewel Podemos steevast als links of radicaal links wordt geklasseerd, is de partij daar zelf niet zo blij mee.Onze tegenstanders, schrijven partijkopstukken Iglesias y Errejón, willen ons opsluiten in de linkse hoek zodat we enkel over onszelf praten. Wij blijven ervan overtuigd dat zij die vanboven staan geen project hebben voor het land en dat onze hervormende en transversale ideeën gedeeld worden.”1 Wat is Podemos dan wel?

De oprichting van Podemos

De opkomst van Podemos is niet los te koppelen van de beweging van duizenden zogenaamde Indignados, de verontwaardigden. De symbolische samenkomst van deze Indignados op 15 mei 2011 (15-M) aan de Puerta Del Sol in Madrid is indrukwekkend. De veelal jonge verontwaardigden komen in opstand tegen een politiek systeem waar ze zich niet langer in kunnen vinden. De bezetting van het Puerta del Sol-plein wordt het symbool van het heersende ongenoegen over de werkloosheid, de crisis en het besparingsbeleid in Spanje. In het hele land komen er volksvergaderingen en acties van burgerlijke ongehoorzaamheid. Een nieuwe generatie van actievoerders staat op. Een van de hoogtepunten wordt de Mars van de Waardigheid op 22 maart 2014. Een oproep van de vakbonden, linkse partijen, Indignados en verschillende actiecomités brengt in Madrid, onder de slagzin “Brood, werk en huisvesting voor iedereen” meer dan twee miljoen mensen op de been.

De beweging richt zich ook expliciet tegen het tweepartijensysteem dat het land al sinds de val van het Franco-regime domineert. Het onderscheid tussen de sociaaldemocraten van de PSOE en de conservatieve Partido Popular is vele Spanjaarden niet meer duidelijk. Sommige keren zich helemaal af van politieke partijen, anderen zoeken iets nieuws. In januari 2014 publiceren een aantal universitairen het manifest “Dingen doen bewegen: de verontwaardiging omzetten in politieke verandering.”2 De initiatiefnemers willen de Europese verkiezingen aangrijpen om de protestbeweging om te zetten in electoraal succes.

Wie is Podemos?

Onder de leden van het Coördinatiecomité van de partij vinden we vele intellectuelen gelinkt aan de universiteit van Madrid.3 Aan het hoofd van Podemos staat sinds april 2014 de relatief jonge Pablo Iglesias. Hij is jurist en behaalde aan de Complutense Universiteit van Madrid een doctoraat politieke wetenschappen over post-nationalistische collectieve actie. Hij bouwde een groot charisma op, onder meer door zijn deelname aan politieke debatshows als Fort Apache, en La Tuerka – een project dat hij met andere intellectuelen uit de grond stampte. In zijn jeugd was hij lid van de jongerenbeweging van de Communistische Partij van Spanje. Hij maakt ook deel uit van het Center for Political and Social Studies Foundation sinds 2000, een linkse antikapitalistische denktank die vooral bezig is met buitenlandse politiek in Latijns-Amerika. Zo was hij betrokken in het monitoren van de verkiezingen in Paraguay en Bolivia, speelde hij een rol als adviseur voor de regering in Venezuela en als consultant voor de regering van Morales.

Professor Juan Carlos Monedero, mede-initiatiefnemer van La Tuerka, was lang de nummer twee van Podemos totdat hij in april dit jaar ontslag nam. Monedero was eerder politiek adviseur voor Izquierda Unida, de alliantie waarin de Communistische Partij van Spanje een belangrijke rol speelt. In dezelfde periode is hij eveneens adviseur voor de regering van Hugo Chávez. Hij is ook journalistiek actief op alternatieve media als La Marea en Cuarto Poder.

Iñigo Errejón, de huidige nummer twee, is politicoloog aan dezelfde universiteit als Monedero en Iglesias. Hij bracht enkele jaren door in Bolivia, waar hij zijn doctoraat behaalde over La lucha por la hegemonía durante el primer gobierno del MAS en Bolivia (2006-2009): un análisis discursivo. Hij werkte ook enige tijd in Venezuela. In 2014 werd hij door Iglesias eerst tot campagneverantwoordelijke benoemd en later werd hij verkozen als politiek verantwoordelijke binnen het Coördinatiecomité (Consejo de Coordinación).

De verkiezingsverrassing en de reactie van het establishment

Bij de Europese verkiezingen van 2014 creëert Podemos de verrassing. Uit het niets haalt de partij 8 % van de stemmen, goed voor 5 zetels. Hoewel de partij in Catalonië niet boven de 5 % uitkomt, haalt de partij in Madrid meer dan 10 %. Dit gaat voor een groot stuk ten koste van Izquierda Unida (IU), een links eenheidsfront waarvan ook de Communistische Partij van Spanje (PCE) deel uitmaakt. IU staat op een gegeven moment op 15 % in de peilingen, maar haalt uiteindelijk met de eenheidslijst Izquierda Plural slechts 10 %. Vanaf dan gaat het voor Podemos steil omhoog in de peilingen. In een peiling in november 2014 wordt Podemos, onder impuls van de charismatische Pablo Iglesias, volgens El Pais zelfs kortstondig de grootste partij. Tot 27,7 % van alle Spanjaarden zouden erop willen stemmen.

De reactie van het establishment laat niet op zich wachten. Carlos Floriano, toenmalig woordvoerder van de PP, uit onmiddellijk zijn bezorgdheid over het feit dat een miljoen Spanjaarden hebben gestemd voor een partij die “het Venezuela van Maduro of het Cuba van Castro als model aanzien”.4 Daarnaast schildert hij de militanten af als activisten die hun laars lappen aan de wet: “Ze willen het Parlement bestormen”, “Ze trekken zich niks aan van de wet”, “Het zijn zij die mijn huis hebben omsingeld”.

In april 2015 kreeg Iglesias beschuldigingen naar zijn hoofd van Esperanza Aguirre, voorzitster van de PP van Madrid. Hij zou een aanhanger zijn van de ETA. Zijn partij zou op illegale wijze 3,7 miljoen euro zou hebben ontvangen van Venezuela.5 Podemos daagde haar voor de rechter.

Daarnaast is er ook de opkomst van Ciudadanos6. Ciudadanos is ontstaan als een Catalaans initiatief in 2006, waar ook burgers zich verenigden om de corruptie aan te klagen. Het project kreeg begin dit jaar een nationale dimensie en wordt soms beschouwd als de ‘rechtse Podemos’. De krant Expansión vergelijkt beide partijen.7 Ciudadanos eist onder meer het afschaffen van het minimumloon, de afbouw van openbare diensten, een bonus voor bedrijven die minder ontslagen doorvoeren en wil de vakbonden verzwakken. Iglesias verklaarde dat de promotie van Ciudadanos een (bewuste) zet was van het establishment om Podemos te counteren.

Een andere strategie tegen de opkomst van onder meer Podemos is het debat rond sociale vraagstukken uit de weg te gaan. Tijdens de regionale verkiezingen in Catalonië slaagden traditionele partijen er zo bijvoorbeeld in de verkiezingsstrijd vooral rond – al dan niet – Catalaanse onafhankelijkheid te laten draaien. Ester Boixadera, een van de leidende krachten van de Catalaanse Arbeiderscommissies, een linkse vakbond, vermoedt achterliggende bedoelingen: “Er zit een zeker opportunisme in het naar voor schuiven van het separatisme, het dient als rookgordijn om de enorme sociale crisis te verbergen.” Artur Mas, de liberale premier van Catalonië, kon zich zo opwerpen als de verdediger van de Catalanen tegen de uitbuiting door de hoofdstad Madrid. De conservatieve Spaanse premier Marino Rajoy kon zich profileren als de garantie voor de eenheid van Spanje. Daardoor stonden de sociale breuklijnen en beider besparingsbeleid niet centraal in het debat. Bij de nationale verkiezingen van december zou premier Rajoy maar al te graag hetzelfde doen.

Van burgerbeweging naar politieke partij

Sinds hun lancering in januari 2014 tot de Europese verkiezingen in de maand mei, werd Podemos geleid door een 12-tal kaders, die alle gebruikelijke taken van een campagneteam op zich namen. Er werd enorm ingezet op communicatie. Heel veel jonge militanten, leden van studentenverenigingen en andere politieke en sociale organisaties werden door het nieuwe project aangetrokken. Mensen begonnen zich op lokaal niveau te organiseren in kringen. Op korte tijd waren er over heel het land kringen te vinden.

Pas in november 2014 maakt de beweging officieel de overstap naar politieke partij. Het Organisatiecharter8 van Podemos stelt dat de aanhangers zich organiseren in lokale kringen. Voor belangrijke beslissingen roept men Algemene Burgervergaderingen samen. Iedereen vanaf 14 jaar kan zich registreren bij Podemos en op die manier deelnemen aan de kringen of de Algemene Burgervergadering. Momenteel zijn er 350.000 mensen geregistreerd.

Deze Algemene Burgervergadering verkiest een Burgerraad (Consejo Ciudadano) die bestaat uit 81 leden. (62 daarvan worden rechtstreeks verkozen – daarnaast maken 17 secretarissen van de autonome regio’s en de secretaris generaal er deel van uit). Zij ontwikkelen de beslissingen die genomen worden door de Algemene Burgervergadering en leggen aan hen verantwoording af. Daarnaast is er het Coördinatiecomité (Consejo de Coordinación) dat 10 tot 15 personen telt. Ze staan in voor de politieke en institutionele vertegenwoordiging van de partij. Zij worden voorgedragen door de secretaris-generaal en goedgekeurd door de Burgerraad. Ze moeten hem helpen zijn taak te vervullen. De secretaris-generaal wordt direct verkozen.

Men tracht dus een basisdemocratie te organiseren, maar volgens sommige critici heeft deze weinig impact op het hoger niveau. Iglesias heeft zelf een grote zeg in wie er zetelt in het Coördinatiecomité, en het is toch daar dat het politiek gewicht ligt. Deze manier van werken creëert weleens onvrede bij aanhangers van de partij.

Deze zomer werden bijvoorbeeld verkiezingen georganiseerd om de kandidatenlijst vast te leggen waarmee in december naar de stembus wordt getrokken. Negen verschillende lijsten van Podemos-kandidaten namen deel aan de voorverkiezingen. De lijst van Pablo Iglesias, met 65 kandidaten, haalde 82 % van de stemmen. Er werd gewerkt met een lijststem. Slechts 16 % van de ingeschrevenen bracht hun stem uit.9 500 leden van Podemos, velen met een hoge functie, hebben hiertegen protest aangetekend. Ze gingen niet akkoord met de weinig participatieve manier waarop de lijsten werden opgesteld. In Galicië stapten ondertussen 8 mensen van de leiding op samen met 20 gemeenteraadsleden van de Galicische steden Vigo en Cangas. Ook in Andalusië rommelt het.10

Omwille van deze organisatiestructuur vergelijkt men Podemos ook wel eens met een ‘merk’. De organisatiestructuur van Podemos is dus dubbel. Enerzijds lijkt en is ze bijzonder los en vrijblijvend aan de basis, maar anderzijds dan weer erg gecentraliseerd rond een aantal personen aan de top. Aan de basis kan of mag bijna iedereen zich tot Podemos bekennen. Maar de band met het centrum of de top, is weinig transparant. De invloed van de basis op de besluitvorming binnen de partij is dat nog minder.

Missie en programma van Podemos

Deze structuur past in zowel het analysekader van Podemos als in hun visie op verandering. Het Manifest van Podemos spreekt over een legitimiteitscrisis van de Europese Unie veroorzaakt door een financiële staatsgreep tegen de volkeren van de eurozone. Huisuitzettingen, privatiseringen en de omzetting van privéschulden in openbare schulden doen de belastingbetaler het gewicht van deze crisis dragen. Ze gaat ook gepaard met een gevaarlijke terugval van de democratie, die zich onder meer uit in een beperking van de democratische rechten.

De schuld hiervoor legt het Manifest bij ‘de kaste’, waaronder het hele politieke establishment van PSOE en PP, lobby’s en privébanken. Deze kaste zou de ware democratie gekaapt hebben van het volk, verklaart Iglesias. Het is niet duidelijk wanneer Spanje juist zo’n ware volksdemocratie gekend zou hebben. Deze analyse sluit dichter aan bij die van de eerder rechts-populistische Movimento 5 Stelle van Beppe Grillo in Italië, dan bij het Griekse Syriza. Maar, zo wil het manifest hoop geven en tonen dat deze evolutie niet onvermijdelijk is. Een alternatieve lijst bij de Europese verkiezingen in 2014 kon hiermee komaf maken. Zo'n kandidatuur zou mee transparantie brengen in het politieke leven, de ‘republikeinse waarden’ en sociale rechtvaardigheid terugbrengen. Die politiek kan dan terug een band scheppen met de straat. Enkel van de burgers, zo heet het, kan dé oplossing komen.

Meer dan op machtsverhoudingen, legt het Manifest de nadruk op een participatief proces dat open staat voor alle burgers. Het schuift tien concrete beleidsvoorstellen naar voren. Het begint met de volkssoevereiniteit herwinnen, tegen opgelegde besparingsmaatregelen in. Het Manifest wil een audit van de schuld en een annulering van het onwettige deel ervan. Om de staatsinkomsten te verhogen schuift het een belasting op financiële transacties naar voor, een controle op kapitaalsbewegingen en de nationalisatie van de privébanken. Daarnaast krijgen ook de (her)nationalisering van openbare diensten als onderwijs, gezondheidszorg, transport, energiebedrijven en cultuur een belangrijke plaats. Ook vrouwenrechten, migrantenrechten en de voorbereiding van een uitstap uit de NAVO hebben een plaats in de tien beleidsvoorstellen.

De professoren Juan Torres en Vincenç Navarro, keynesiaanse economisten, ontwikkelden voor Podemos een plan met een hele reeks concrete aanbevelingen waaronder de 35-uren week en de hervorming van de Europese Centrale Bank.11 Begin september stelde de partij de Franse economist Thomas Piketty aan als economisch adviseur om voorstellen uit te werken om de ongelijkheid aan te pakken.

Het valt op dat men niet spreekt over arbeiders of werkenden, maar vooral over burgers. In de teksten en discours van Iglesias is het zoeken naar het woord vakbond of syndicale actie. Het gaat over burgerbewegingen. Podemos spreekt ook consequent over de ‘kaste’ en niet over sociale klassen. De crisis wordt zo uitgelegd als een probleem van ‘kaste’ en ‘establishment’. Het probleem in Spanje zouden vooral corrupte politici en bankiers zijn die deel uitmaken van het traditionele establishment, en niet de klassentegenstellingen. De staat wordt niet gezien als een apparaat ontworpen door en in dienst van een klasse. Dat is ook de achterliggende betekenis van de legitimiteitscrisis of geloofwaardigheidscrisis waar het Manifest over spreekt.

Een electorale strategie voor verandering

Het doel van Podemos was altijd al het centrum van het politiek spectrum in te nemen. Daarbij maakt het gebruik van de ‘organische crisis’ zegt Iglesias in New Left Review.12 Met organische crisis bedoelt hij het gebrek aan vertrouwen in de PP en de PSOE. De uitdaging voor Podemos is een nieuw gemeenschappelijke overtuiging te creëren waardoor ze een transversale positie kunnen innemen binnen die nieuwe politieke situatie.

De analyse van de staat die door de kaste in een legitimiteitscrisis of een geloofwaardigheidscrisis gestort is, maakt duidelijk dat regeringsdeelname het hoofddoel is van Podemos. Om dit te bereiken willen ze vooral sterker worden dan de PSOE, volgens hen een noodzaak voor politieke verandering in Spanje. “Als we willen dat de socialisten 180 graden draaien en de besparingsprogramma’s terugschroeven, dan moeten we hen effectief verslaan zodat we met hen kunnen samenwerken” vertelt Iglesias in New Left Review. “Pablo is onze kandidaat om te winnen en een regering te vormen die niet meer in dienste staat van maffieuze praktijken”, concludeert Errejón.13 De afkeer voor de kaste is dus niet noodzakelijk een afkeer van de traditionele sociaaldemocratie. Integendeel, ze staan open voor samenwerking met deze PSOE als deze hetzelfde project voor verandering zouden delen.

Breken met het besparingsbeleid en iets doen aan de schuldkwestie, zoals het Podemos Manifest verklaart, is binnen de Europese Unie echter makkelijker gezegd dan gedaan. Na bijna zes maanden onderhandelen, verklaarde voormalig Grieks minister van Financiën Yannis Varoufakis dat er op EU-niveau niet echt onderhandeld wordt.14 Volgens Varoufakis is daarom een Europese beweging nodig. En alleen een dergelijke Europese beweging zou krachtsverhoudingen fundamenteel kunnen veranderen. Iglesias maakt een andere analyse. Net als Podemos op nationaal vlak inzet op electoraal gewin, droomt Iglesias ook Europees op onderhandelingen en hervormingen van verdragen: “Natuurlijk, zullen we ook de kwestie van een hervorming van de (EU-) begrotingsverdragen op tafel leggen, om openbare investeringsuitgaven te doen groeien en sociale maatregelen uit te werken, voor pensioenen bijvoorbeeld, maar ook om een einde te stellen aan de loonverlagingen die de consumptie afkalven. Eenmaal deze hervormingen bereikt, en enkel dan, zouden we de kwestie van de schuld op Europees niveau kunnen stellen, in het kader van een herstructurering die de terugbetaling verbindt aan economische groei bijvoorbeeld. Enkel een strategie op Europees vlak – die momenteel ontbreekt – zou toelaten om een ander paradigma dan dat van de besparingen in te beelden.”15

Door het economische gewicht van Spanje binnen de Eurozone, hoopt Iglesias meer onderhandelingsruimte te hebben dan Tsipras had. Maar als hij spreekt over een strategie op Europees vlak wil hij inzetten op mogelijke tegenstellingen tussen bijvoorbeeld rechtse en meer sociaaldemocratische regeringen in de Europese Unie. Het gaat niet in de eerste plaats over een Europese syndicale en verzetsbeweging.16

Opmerkelijk is ook dat Iglesias ‘het Europees project’ beschouwt als onverenigbaar met de besparingspolitiek. Maar over welk Europees project heeft Iglesias het? Enerzijds, is het natuurlijk ontegensprekelijk dat er een ander Europa bestaat dan dat van de Europese instellingen, een Europa van strijd en van sociale vooruitgang. Aan de andere kant is ‘het Europese project’ van de Europese Unie sinds het prille begin een project van de Europese multinationals. Noch verkiezingen winnen op nationaal of op Europees vlak, noch onderhandelingen binnen de Europese instellingen, zal ertoe bijdragen om de koers fundamenteel te wijzigen.

Verschuivende standpunten

Dat Iglesias de schuldkwestie wil uitstellen tot na de hervorming van de Europese verdragen is een duidelijke afzwakking van de uitgangspunten van het Manifest. Maar ook inzake besparingen en internationale solidariteit schuiven de stellingnames van Podemos wel wat.

Iglesias maakte herhaaldelijk zijn sympathie en steun voor de voormalige Venezolaanse president Hugo Chávez duidelijk. De Spaanse pers beschuldigde hem er zelfs van (de woorden van) Chávez letterlijk te kopiëren. Maar vandaag verdedigt hij de Venezolaanse opposant Leopoldo López. Deze werd in Venezuela recent veroordeeld voor zijn aandeel in gewelddadige betogingen in 2014. López was trouwens niet aan zijn proefstuk toe. In 2002 steunde hij actief de poging tot staatsgreep tegen Hugo Chávez.

Ook rond besparingen lijken de standpunten van de partij te evolueren. Podemos kwam, net als het Griekse Syriza, op met een antibesparingsdiscours. Maar Iglesias blijft ook vandaag Syriza-leider en Grieks premier Alexis Tsipras volledig steunen. De Podemos-leider was ook aanwezig op het afsluitmoment van de verkiezingscampagne van Syriza op 18 september 2015 in Athene. Dit doet bij sommigen het vermoeden rijzen dat Podemos bereid zou zijn een gelijkaardig dramatisch besparingsprogramma voor Spanje te aanvaarden. In het Spaans parlement stemde IU tegen het Dictaat van Brussel en de nieuwe besparingen die door de Europese Unie aan Griekenland werden opgelegd. Podemos stemde voor.

Een gemeenschappelijk project voor verandering?

Izquierda Unida is sinds de start van de huidige verkiezingscampagne voorstander van een eenheidsfront. Voor de succesvolle gemeenteraadsverkiezingen van mei 2015 bestond er een dergelijk eenheidsfront. Podemos weigert echter met dit eenheidsfront op te komen op nationaal vlak.17 Iglesias stelt IU daarentegen voor om de lijsten van Podemos te vervoegen. Voor hem stond het merk Podemos centraal. Voor IU was een programmatische discussie echter essentieel. Beide partijen delen immers niet geheel dezelfde waarden of strategie. Meer dan Podemos benadrukt IU bijvoorbeeld ook dat verkozenen in het parlement slechts een bijkomend instrument zijn en veranderingen vooral van de straat en van de volkscultuur zullen komen.

Op 6 oktober verklaarde Podemos dat beide apart zouden opkomen bij de verkiezingen in december 2015. Sergio Pascual, organisatiesecretaris van Podemos, verweet Garzon zijn ‘rugzak’ niet te laten vallen. Met rugzak bedoelde Pascual Izquierda Unida. Met andere woorden: jammer dat een jonge charismatische leider als Garzon zich niet bij ons aansluit. Podemos lijkt vooral geïnteresseerd in het overnemen van leden en kaders van Izquierda Unida. Daarvoor zouden zelfs allerlei voordelen en beloftes gedaan worden aan kaders van IU indien zij IU zouden verlaten voor Podemos. Cayo Lara, federaal coördinatrice van IU, vatte dit gevoel samen als een “een soort inbedding” van IU-leden in Podemos.18 Eerder had hij al gesproken over een “vijandig overnamebod”.19

Conclusie

De Spaanse bevolking wil verandering. Dat is geen wonder, als je weet dat Spanje kampt met een werkloosheidsgraad van 22,5 %, de tweede hoogste in de Eurozone, na Griekenland. Dat de Spanjaarden de besparingen, het gebrek aan openbare investeringen in infrastructuur en de onzekerheid over hun pensioenen beu zijn, maakt de opkomst van Podemos in ieder geval wel duidelijk. Podemos is er als geen ander in geslaagd zich te verheffen tot de parlementaire uitdrukking van de Spaanse beweging van Indignados en een plaats te veroveren in het publieke debat. Een niet te onderschatten verwezenlijking.

Minder duidelijk is welke strategie het best aan de verzuchtingen van zowel de Spaanse bevolking als de Indignados kan beantwoorden. Podemos zet alles op de parlementaire strijd en onderhandelingen in de Europese Unie. De nadruk van de partij op het breken van het tweepartijensysteem en het veroveren van parlementaire macht is eveneens opmerkelijk. Tsipras, die zo goed als de hele regering controleerde, is er niet in geslaagd de beloofde veranderingen door te zetten. Deze Europese Unie kan een lidstaat verplichten om het eigen parlement te begraven. Alles staat of valt dus met krachtsverhoudingen. Podemos lijkt ervan uit te gaan dat een verkiezingsoverwinning en een mogelijke regeringsdeelname met de PSOE, een dergelijke verandering in krachtsverhoudingen kan teweegbrengen. Inzetten op sociale strijd en protestbewegingen op nationaal en Europees vlak lijkt vandaag geen prioriteit voor Podemos. Een verrassende keuze omdat ze juist ingaat tegen de lessen die men kan trekken uit de recente ervaring met het dictaat van de Europese Unie tegen Griekenland.20

Veronique Coteur (vcoteur at gmail.com) is licentiaat vertaler en actief bij de beweging voor internationale solidariteit intal.


1 Iglesias y Errejón: “Podemos será el nombre y eje de la candidatura”, El País online, 3 oktober 2015. Zie: http://politica.elpais.com/politica/2015/10/03/actualidad/1443870343_672749.html.

2 Publico.es, “Mover Ficha, convertir la indignación en cambio político”, 14 januari 2014. Zie: http://www.scribd.com/doc/199547061/Manifiesto-Mover-Ficha.

3 El Diario online, “Iglesias nombra a un equipo de 10 personas para la nueva ejecutiva de Podemos”, 17 november 2014. Zie: http://www.eldiario.es/politica/Pablo-Iglesias-primera-Ejecutiva-Podemos_0_325467500.html. El Diario online, “La lista de nombres propuesta por Iglesias logra todos los puestos en la dirección de Podemos”, 15 november 2014.

4 abc.es online, “Esta gente de la extrema izquierda, a éstos la ley les importa poco. Esta gente es de asaltar el Congreso, éste es el perfil” in “Floriano sobre Podemos: ‘Estos son los que rodearon mi casa’”, 26 mei 2014. Zie: http://www.abc.es/elecciones-europeas/20140526/abci-floriano-podemos-elecciones-europeas-201405261826.html.

5 Publico online, “Aguirre tendrá que responder ante el juez por acusar a Podemos de ‘estar con ETA’”, 28 april 2015. Zie: http://www.publico.es/politica/aguirre-tendra-responder-juez-acusar.html.

6 The Guardian online, “Ciudadanos, the ‘Podemos of the right’, emerges as political force in Spain”, 13 maart 2015. Zie: http://www.theguardian.com/world/2015/mar/13/ciudadanos-podemos-of-right-political-force-spain-albert-rivera.

7 Expansión online, “Podemos y Ciudadanos: las diez diferencias entre sus propuestas”, 20 februari 2015. Zie: http://www.expansion.com/2015/02/19/economia/1424365293.html.

8 Podemos, “Principios organizativos”, juni 2015. Zie: http://podemos.info/wp-content/uploads/2015/06/Documento-organizativo.pdf.

9 El Confidencial, “Iglesias califica de ‘muy alta’ la participación en primarias: ha votado el 16 % de inscritos”, 22 juli 2015. Zie: http://www.elconfidencial.com/elecciones-generales/2015-07-22/pablo-iglesias-participacion-primarias-podemos_938155/.

10 El Mundo, “Teresa Rodríguez pide ‘autonomía de los territorios’ en las primarias de Podemos”, 1 juli 2015. Zie: http://www.elmundo.es/andalucia/2015/07/01/5593d791ca47414c418b4598.html.

11 Podemos, “Un proyecto económico para la gente”, november 2014. Zie: https://web-podemos.s3.amazonaws.com/wordpress/wp-content/uploads/2014/11/DocumentoEconomicoNavarroTorres.pdf.

12 New Left Review, Pablo Iglesias, “Spain on Edge”, nr. 93, mei-juni 2015. Zie: http://newleftreview.org/II/93/pablo-iglesias-spain-on-edge.

13 Público, “Errejón ve posible que Podemos llegue a acuerdos con fuerzas de cambio ‘se llamen como se llamen’”, 11 augustus 2015 . Zie: http://www.publico.es/politica/errejon-no-descarta-llegue-acuerdos.html.

14 Marc Botenga, “Griekenland: van de machtsstrijd tot het Dictaat van Brussel”, Marxistische Studies, nr. 111, september 2015, p. 78-98.

15 Pablo Iglesias, “Podemos, ‘notre stratégie’”, Le Monde diplomatique, juli 2015, p. 1 en 7. Zie: https://www.monde-diplomatique.fr/2015/07/IGLESIAS/53187.

16 Idem.

17 Izquierda Unida, “IU lamenta que Podemos cierre la puerta a la unidad popular”, 6 oktober 2015. Zie: http://www.izquierda-unida.es/node/15829.

18 Público, “Iglesias y Garzón serán rivales en las elecciones generales del 20-D”, 6 oktober 2015. Zie: http://www.publico.es/politica/iglesias-garzon-dan-rota-negociacion.html.

19 Álvaro Carvajal, “Cayo Lara acusa a Podemos de lanzar una ‘OPA hostil’ contra IU”, El Mundo, 9 februari 2015. Zie: http://www.elmundo.es/espana/2015/02/09/54d8a4a522601d96198b458e.html.

20 Zie Marc Botenga, op. cit.