Sociale beweging in Frankrijk: #OnVautMieuxQueCa!

Auteur: 
Alice Bernard

In Frankrijk was de lente heet. De sociale temperatuur liep hoog op. Twaalf nationale actiedagen in 4 maanden tijd. Een miljoen handtekeningen op twee weken. Allerlei websites, honderden ‘democratisch overlegde’[1] stakingen, bezetting van middelbare scholen en universiteiten, duizenden jongeren op straat, een burgerstemming, de nuits debout op openbare pleinen die bezet werden … Het maakte dat de Franse Arbeidswet (Loi Travail) constant het vuur aan de schenen werd gelegd. In essentie wil de regering met deze wet de mensen langer en flexibeler doen werken voor minder loon. Uiteindelijk heeft de socialistische regering op 5 juli de wet erdoor gedrukt, zonder meerderheid in het parlement. Maar het sociale verzet geeft zich nog niet gewonnen en is vast van plan de wet weer te laten intrekken of te zorgen dat ze geen uitvoeringsbesluiten krijgt, zoals is gebeurd in 2006 met het CPE voor jongeren.[2]

Manifestation à Abbevile, France, le 12 mai 2016

Protest in Abbeville, Frankrijk, op 12 mei 2016 (foto M. Moens)

     Kan de sociale beweging in België inspiratie vinden in de Franse sociale beweging, net zoals de Belgische regering zich aan de Franse Loi Travail geïnspireerd heeft voor haar Wet Peeters?

We schrijven eind juni 2016. Nooit eerder zijn een jaar voor de presidents- en parlementsverkiezingen de Franse president en de Franse regering zo weinig populair. Bij de hele bevolking leeft enorm veel woede tegen president François Hollande en eerste minister Manuel Valls. Al twee jaar volgt de ene na de andere maatregel die het de mensen steeds moeilijker maakt.

     In januari 2014 komt de regering op de proppen met een verlaging van patronale lasten in ruil voor nieuwe jobs. In weerwil van beloftes, gedaan in de verkiezingscampagne, verhoogt ze de btw van 19 naar 20 %. Ze komt ook terug op haar belofte voor het behoud van de hoogovens van Lorraine. De werkloosheid daalt niet. Acties van strijdsyndicalisten leiden tot strafzaken, zoals bij Air France en Goodyear. In 2015 start de Franse minister van Economie, Emmanuel Macron, een eerste aanval tegen de bestaande Arbeidswet met een herziening van de arbeidsreglementering voor nacht- en zondagwerk. 300.000 mensen komen op straat op 9 april 2015. In Parijs waren ze met 120.000. Voor het eerst doet de socialistische regering beroep op artikel 49.3, een procedure waardoor ze een wet kan goedkeuren zonder stemming in het parlement. François Rebsamen die op dat ogenblik minister van Arbeid is, beperkt de rechten van de vakbonden in de ondernemingsraden.

     De Noodtoestand, ingevoerd na de vreselijke aanslagen in Parijs in januari en november 2015, is tegelijk een voorwendsel om de sociale bewegingen te muilkorven, zoals voor de milieuactivisten tijdens COP21, de Klimaattop in Paris in december 2015.

     De onvrede neemt toe bij elke schep die de regering er bovenop doet. Als ze ten slotte de Arbeidswet in zijn geheel op de helling zet, is de maat vol. Het is de druppel die de emmer doet overlopen en alle verzet aaneensmeedt in één grote beweging. Een beweging die de hele maatschappij overspant. Momenteel heeft nauwelijks 13 % van de Fransen nog vertrouwen in zijn president.

Vier maanden strijd

Loitravail.lol

De publicatie op 17 februari 2016 in Le Parisien steekt de lont in het kruitvat. Het artikel geeft de grote lijnen van het wetsontwerp “met het oog op de invoering van nieuwe vrijheden en nieuwe bescherming voor ondernemingen en werknemers.” Myriam El Khomri, de nieuwe minister van Arbeid, tewerkstelling, beroepsopleiding en sociale dialoog, moet haar ontwerp voorleggen aan de ministerraad op 9 maart.

De wet El Khomri in een notendop

  • verlenging van de arbeidsdag van maximaal 10 uur tot mogelijks 12 uur;
  • de arbeidsweek zou kunnen oplopen tot een maximum van 60 werkuren;
  • inkorting van de minimale rusttijd tussen twee periodes dat men aan het werk is;
  • modulatie van de arbeidstijd, gespreid over 3 jaar;
  • maximaal 10 % meer loon voor overuren (in plaats van 25 % nu);
  • lagere ontslagvergoedingen;
  • de onderhandelingen binnen de onderneming zouden kunnen primeren op de sectorale collectieve arbeidsovereenkomsten en het bijvoorbeeld mogelijk maken om lonen te verlagen of arbeidstijden te wijzigen. De vakbonden worden buiten spel gezet, werknemers staan er alleen voor tegenover hun werkgever.

Kortom, volledige vrijheid voor de werkgevers, nooit eerder geziene inperking van de rechten van de werknemers.

De dag na de publicatie, 18 februari, verschijnt op Internet al de petitie[3] “Loi Travail: non merci” en de hashtag #loitravailnonmerci. Een collectief van videokunstenaars, rond de bekende YouTuber Usul, lanceert #OnVautMieuxQueCa (“We verdienen beter”). YouTube wordt overspoeld met filmpjes, honderden (jonge) werknemers met onzekere arbeidsstatuten getuigen over dagelijks ervaren ellende en rampspoed.

     Een aantal bekende figuren zet zich achter de petitie, onder meer de feministe Caroline De Haas, CGT vakbondsvrouw Sophie Binet, studentenvakbondsleider William Martinet, milieuactivist Elliot Lepers en de bekende activist uit het middenveld, Karl Stoeckel. Sommigen van hen waren nog actief in de studentenbeweging die in 2006 de dragende kracht was achter de strijd tegen het CPE. Ze sturen een paar tweets de wereld in en merken dat er iets gebeurt. Benjamin des Gachons, de directeur Frankrijk voor Change.org[4] geeft hierover volgend commentaar op Mediapart: “Nooit eerder haalde een petitie de dag zelf van haar lancering onmiddellijk zoveel handtekeningen op, met bijna 54.000 handtekeningen in 24 uur, en met bovendien de grootste piek van aantal handtekeningen, in Frankrijk opgehaald op één dag (126.969 handtekeningen op 23 februari) en die per dag ook het meeste handtekeningen ophaalt, met een gemiddelde van 73.000.”[5] En des Gachons voegt eraan toe dat van de bijna 620.000 petities, over de hele wereld verspreid op deze internationale website, deze over de arbeidswet “viraal momenteel de sterkste is”, dat wil zeggen “het meest bekeken, het meest becommentarieerd en het meest gedeeld”.

     Op 23 februari gaat een eerste vergadering door van de intersyndicale, waarin de vakbonden van werknemers, studenten en scholieren samenkomen (CFDT, CFE-CGC, CGT, FSU, Solidaires, FO, Unsa, Unef, UNL, FIDL). Uit deze vergadering resulteert een zeer bescheiden gemeenschappelijk perscommuniqué, want al is niemand blij met de wet, daarom vraagt nog niet iedereen meteen haar intrekking (de CFDT, bijvoorbeeld, traditioneel erg dicht aanleunend bij de Franse Parti socialiste).

Oproep om te betogen op 9 maart

29 februari roepen 22 jongerenorganisaties op om te betogen op 9 maart, de dag waarop El Khomri haar tekst moet voorleggen aan de ministerraad. Dezelfde dag nog stelt de regering deze presentatie van de arbeidswet aan de ministerraad uit tot 24 maart (in plaats van 9 maart).

     Na de oproep van de jongeren volgt op 3 maart de oproep van 7 vakbonden (CGT, FO, Solidaires, FSU en de vakbonden van studenten en scholieren UNEF, FIDL en UNL) voor stakingen en betogingen op 31 maart. Ditmaal is het ordewoord duidelijk: intrekking van het plan voor de hervorming van de Arbeidswet.

     Tijdens een rechtstreekse televisie-uitzending op 4 maart op de website van Mediapart haalt de petitie het miljoen handtekeningen.

     Op 9 maart volgt een eerste nationale betoging. 4 à 500.000 mensen, vooral jongeren, komen op straat in vijftig Franse steden. Overal sluiten zich delegaties van werknemers aan. Diezelfde dag staken ook de spoormannen voor betere werkomstandigheden. De volgende dag kondigt Myriam El Khomri de herziening aan van enkele artikels uit haar wetsontwerp die vooral belangrijk zijn voor de jongeren (o.m. de reglementering voor studiebeurzen, het reglement voor contracten van bepaalde duur, de verloning voor leerjongens, stagiaires e.d.). Ze is er duidelijk op uit verdeeldheid te zaaien en de motor van de beweging te doen sputteren.

     De actievoerders van hun kant zien in deze toegevingen een aanmoediging om door te zetten. De jongeren geven niet op. Ze willen de volledige intrekking van het wetsontwerp. 17 en 24 maart betogen ze in Parijs, Lyon, Bordeaux, Toulouse, Grenoble, Besançon … Beide betogingsdagen mobiliseren telkens 150.000 deelnemers.

     24 maart maakt een opiniepeiling Odoxa in opdracht van France Info bekend dat 71 % van de ondervraagden zich verzet tegen de Arbeidswet. Een dag eerder liet de Medef[6] weten dat ze het wetsontwerp wel konden waarderen, maar van oordeel was dat het nog een stap verder kon om de competitiviteit van de ondernemingen te verbeteren.[7]

     Op 29 maart lanceert de vakbond CGT zijn website www.decryptageloitravail.cgt.fr samen met een eigen voorstel voor een Arbeidsreglementering voor de 21e eeuw.

Meer dan een miljoen betogers

31 maart gaat de vierde betoging door in minder dan een maand. Meer dan een miljoen mensen betogen in 250 steden. Meerdere opiniepeilingen bevestigen dat 70 % van de bevolking voor de intrekking van de wet is.

     De avond van deze betoging begint de beweging #NuitDebout aan de permanente bezetting van de Place de la République in Parijs. Het is het initiatief van een informeel collectief, tot stand gekomen in de dynamiek rond de film Merci Patron, en van de ploeg van de krant Fakir, samengesteld uit syndicalisten, uitzendkrachten en geëngageerde burgers. #NuitDebout is op de eerste plaats een plek in de openbare ruimte waar mensen het woord nemen en samen kunnen discussiëren, lucht kunnen geven aan hun woede en aan alles wat ze voelen, waar ze ideeën kunnen uitwisselen over waar ze naartoe willen met deze maatschappij.

     5 april betogen studenten en scholieren opnieuw en een delegatie wordt de volgende dag ook ontvangen door de regering.

     Op 9 april gaan in heel Frankrijk 200 betogingen door op evenveel plaatsen, georganiseerd op een zaterdag om mensen de kans te geven met heel het gezin deel te nemen.

     11 april keurt de regering de herziening goed van de maatregelen die betrekking hebben op de jongeren (tijdelijke contracten, studiebeurzen, loon voor jongeren in opleiding).

     Tijdens de 5e nationale actiedag op 14 april wordt de betoging in Parijs door de politie hardhandig uiteengedreven. De regering doet opnieuw toegevingen, dit keer over de beroepsinschakeling voor jongeren.

     26 april, spoorstaking voor een nieuwe collectieve arbeidsovereenkomst.

     28 april, 6e nationale actiedag met stakingen en betogingen. Hij brengt over het hele land 500.000 betogers op straat.

De beweging verhardt

Op 10 mei maakt de regering bekend dat ze beroep zal doen op art. 49.3, zoals dit eerder al gebeurde in 2015 voor de wet Macron. Eerste minister Manuel Valls heeft geen meerderheid meer in het parlement. Een deel van de PS-volksvertegenwoordigers verzet zich omdat ze vinden dat het wetsontwerp te streng is en te ver gaat en dat er moet geluisterd worden naar de betogers. Er worden twee moties van wantrouwen ingediend in het parlement, de ene door rechts (UMP, FN …), de andere door links (PCF, links radicaal, ecologisten en enkele socialisten). Voor de motie van links zijn twee handtekeningen tekort om in overweging te worden genomen.

     12 mei is opnieuw een dag van stakingen en tal van betogingen in heel Frankrijk: 110.000 betogers, massabijeenkomsten, verspreiding van informatiepamfletten, interpellatie door parlementairen, bezettingen van wachtdiensten … Er komt een eind aan de debatten in het parlement. De regering beroept zich op art. 49.3. Het wetsontwerp gaat voor tweede lezing naar de Franse Senaat.

     Philippe Martinez, algemeen secretaris van de CGT: “De beweging heeft dan ook beslist in een hogere versnelling te schakelen om de regering alsnog te dwingen haar tekst in te trekken.”[8] De hele daaropvolgende week is er een van acties: blokkering van industriezones, filterblokkades door vrachtwagenchauffeurs op de nationale wegen. De regering maakt gebruik van de noodtoestand, uitgeroepen na de aanslagen in Parijs, om militanten huisarrest op te leggen en hun zo te verhinderen deel te nemen aan de betogingen op 17 mei die nogmaals 220.000 betogers op de been brengen in verschillende steden in Frankrijk. François Hollande kondigt aan dat hij niet zal toegeven.

     19 mei is de 7e nationale actiedag. 400.000 betogers. Daarvan 100.000 in Parijs.

     Vanaf 23 mei blokkeren stakers de brandstofdepots. De havens van Marseille en Le Havre gaan in staking. De regering krabbelt terug op de kwestie van de overuren voor vrachtwagenchauffeurs die echter hun acties voortzetten voor de volledige intrekking van de Arbeidswet.

     24 mei wordt de toegang tot acht olieraffinaderijen in Frankrijk geblokkeerd. De luchtverkeersleiders gaan in staking.

     25 mei, staking bij het openbaar vervoer (SNCF, RATP). De regering doet beroep op de strategische brandstofreserves en laat de olieterminal van Fos-sur-Mer (vlakbij Marseille) door de politie ontruimen.

     26 mei, 8e nationale actiedag, 300.000 betogers. Personeel van de elektriciteit- en gasmaatschappijen gaan in staking. De netvoeding draait op het regime voor ‘daluren’, de kerncentrales liggen stil. Men start met een stakingskas (in Frankrijk bestaat er niet zoiets als stakingsgeld).

     27 mei, dag van solidariteit met de 16 bedienden van Air France die voor de rechter moeten komen, nadat ze bij een actie op 5 oktober 2015 het overhemd van een kaderlid kapot scheurden.

     Op 30 mei wordt in gemeenschappelijk overleg beslist in staking te gaan in de grootste afvalverbrandingsoven van Europa (in Ivry-sur-Seine). Gedurende drie weken, tot 21 juni, worden in de straten van Parijs de vuilniszakken niet opgehaald.

De beweging houdt stand

1 juni staakt de hele transportsector (metro, treinen, vliegtuigen), gedeeltelijk voor specifieke ondernemingseisen. Eerste stakingsdag, in gemeenschappelijk overleg beslist, bij de SNCF - het Franse spoor, de werknemers van EDF sluiten de elektriciteit af tijdens de plechtige inhuldiging door François Hollande van de Cité du vin, een wijnbeurs. Start van de burgerstemming.[9] Na de petities, de betogingen, de stakingen (waarvan sommige verlengbaar) en de bedrijfsbezettingen, is de intersyndicale gestart met een campagne voor een burgerstemming op de werkvloer en in de wijken. Nogmaals wordt bevestigd wat allerlei peilingen al weken melden: 80 % van de Fransen verwerpt deze Loi Travail.

     2 juni, 150 massabijeenkomsten over heel Frankrijk

     5 juni, de PCF dient bij het parlement een wetsontwerp in voor een arbeidswet.

     6 juni, 15e stakingsdag in de raffinaderijen, staking bij het vervoer, nieuwe acties met lagere elektriciteitproductie, voortzetting van de staking op de sites voor afvalverwerking, stakingen in de sector levensmiddelen, metaal, glas en een aantal grootwarenhuizen.

     7 juni, staking op de luchthaven van Roissy en bij de onderaannemers.

     8 juni, bedrijfsakkoord bij de SNCF, onder meer over de afstemming arbeidstijd en rusttijd.

     9 juni, staking in de havens, blokkering van de KMO-industriezones.

     10 juni, start het Europees Kampioenschap Voetbal. CGT deelt meertalige pamfletten uit “Allez les bleus, carte rouge à la Loi Travail” om aan de supporters uit te leggen waarom ze tegen de Loi Travail zijn.

     13 juni, de Senaat bespreekt het wetsontwerp. Rechts (in de meerderheid) verscherpt de tekst. Op 28 juni gaat het geamendeerde ontwerp terug naar het parlement voor een nieuw debat.

Een miljoen betogers in Parijs

14 juni, 9e nationale actiedag. De intersyndicale verspreidde een oproep om de actie te concentreren op Parijs. Daar verzamelen een miljoen betogers.

     17 juni, El Khomri ontvangt Philippe Martinez, algemeen vakbondssecretaris CGT.

     19 juni, nieuwe peiling. Nog steeds 67 % van de Fransen tegen de Loi Travail.[10]

     21 juni, het syndicaat van advocaten van Frankrijk publiceert een filmpje om de inhoud van de Arbeidswet uiteen te zetten en te wijzen op de valkuilen.

     23 juni, 10e nationale actiedag, betoging in Parijs, aanvankelijk verboden, maar dan toch toegelaten.

     28 juni, 11e nationale actiedag, 200.000 betogers.

     29 juni, de regering komt met drie amendementen op de Loi Travail, maar ten gronde verandert niets aan het ontwerp.

     2 juli, start van de Tour de France. CGT en FO rijden mee in de reclamekaravaan en delen informatiepamfletten uit. Die dagen vertrekken ook de eerste mensen op vakantie en de vakbonden organiseren operaties ‘gratis péage’.

     5 juli, 12e nationale actiedag, 100.000 betogers. Einde van het parlementair debat over de Loi Travail (ontwerp met de amendementen van rechts en van de regering), de regering beroept zich opnieuw op art. 49.3. Het initiatief ‘burgerstemming’ maakt bekend dat nu meer dan een miljoen mensen hun stem uitbrachten. Tegelijk geeft het uiting aan zijn verwondering dat de regering wel eist dat het resultaat van de stemming van het Britse volk over een Brexit gerespecteerd moet worden, maar ondertussen weigert te luisteren naar de stem van het volk in Frankrijk. De Eiffeltoren en het Stade de France worden versierd in de kleuren van de strijd tegen de Loi Travail.

     8 juli, de intersyndicale kondigt plaatselijke acties aan tijdens de zomermaanden, een operatie ‘Postkaart’ aan het adres van de Franse president en een nieuwe datum voor de volgende nationale actiedag, op 15 september.

     Er kwam een beweging op gang van massale omvang, te vergelijken met de beweging die in 2006 de strijd tegen het CPE heeft gewonnen. De hele samenleving is betrokken. Van de loodzware sfeer en het klimaat van ‘nationale eenheid’ is amper vier maanden na de aanslagen in Parijs niets meer over. De straat eist opnieuw haar rechten op.

Een ambitieuze, brede strijd in gesloten rangorde

Een heldere en ambitieuze eis: intrekking van de wet

Van in het begin was het voor de overgrote meerderheid van de mensen die op alle fronten deelnamen aan de mobilisatie, duidelijk dat het ging om de intrekking van het wetsontwerp. Het is ‘het’ ordewoord. Dit brengt de mensen samen en iedereen staat erachter. Omdat dit wetsontwerp iedereen raakt. Omdat dit wetsontwerp alle sociale verhoudingen ondersteboven keert en terugvoert naar de vorige eeuw. Omdat dit wetsontwerp een zware hypotheek legt op de toekomst van de jeugd. Maar ook omdat in het verzet tegen dit wetsontwerp de teleurstelling gestalte krijgt van al diegenen die in 2012 tegen rechts stemden en die nu moeten vaststellen dat de verkiezingen winnen niet volstaat. Ze begrijpen dat het op straat en in de onderneming is dat gunstige krachtsverhoudingen vorm krijgen. De beweging in Frankrijk heeft eerst massaal werk gemaakt van de bewustmaking van de bevolking over de inzet[11], vooraleer er sprake kan zijn van overleg. De betogers schreeuwen het uit in alle optochten: “Ni amendable, ni négociable, retrait, retrait, de la Loi Travail.”[12]

     Dat is het ordewoord waardoor het niveau van mobilisatie onder de bevolking zo hoog blijft: we houden er maar mee op als het wetsontwerp is ingetrokken. De vastberadenheid wordt ook versterkt door het bestaan van een alternatief: arbeidsduurverkorting, een arbeidsreglement van de 21e eeuw, uitgewerkt door de CGT[13], een alternatieve Arbeidswet, ingediend door de PCF.

Een actieplan om de intrekking van de Arbeidswet effectief te realiseren

Om de intrekking van dit wetsontwerp te bekomen lanceerden de werknemers en de jongeren een ambitieus actieplan. De intersyndicale die de belangrijkste vakbonden verenigt van de werknemers, de studenten en de scholieren, komt regelmatig samen, bepaalt gezamenlijk de afspraken en communiceert hierover als één man naar het geheel van de beweging.

1.      Er waren 12 nationale actiedagen in vier maanden, over heel Frankrijk. Op het eind van elke actiedag ligt de datum vast voor de volgende afspraak.

2.      Er waren twee weken met plaatselijke acties, half mei en begin juni. Met beurtstakingen en onderhandelingen, blokkades, bezettingen van openbare plaatsen, in beurtrol. Met algemene vergaderingen die beslissen hoe het verder moet met de acties. Olivier Mateu, CGT-vakbondssecretaris van Bouches-du-Rhône, hierover in L’Humanité: “Overal waar mogelijk leggen we de fabrieken plat. Onze productie is nauw met elkaar verbonden in al onze bedrijven en dat kan dus heel vlug gaan, het komt aan de werknemers in algemene vergadering toe te beslissen.”[14] “Natuurlijk heb je wel een harde kern nodig om de anderen mee te trekken”[15], oordeelt dan weer Olivier Minoux, CGT-afgevaardigde van Solvay-Rhodia in Saint-Fons. Maar de stakers en betogers krijgen enorm veel steun van hun collega’s. “Achter elke gast die staakt, staan er tien anderen die hem feliciteren, al doen ze zelf niet mee”[16], zegt Jean Granjon, algemeen secretaris CGT bij Bluestar Silicones. Hij voegt eraan toe: “Het beste communicatiemiddel naar de werknemers zijn zij nog steeds zelf. We proberen de mensen te motiveren door erover te praten in familie, onder vrienden.”[17] Die volkssteun vertaalt zich rechtstreeks in de opiniepeilingen die op hun beurt de mobilisatie aanmoedigt van de militante activisten.

3.      Acties rond de belangrijke data van de parlementaire debatten. Mailcampagnes naar de volksvertegenwoordigers, oproepen om op straat te komen op de dagen van debat in het parlement, initiatief voor een burgerstemming. Het zijn stuk voor stuk manieren om concrete invulling te geven aan het concept van participatieve democratie die een link leggen tussen de straat en het parlementaire werk. Het betrekt brede lagen van de bevolking en geeft hun de kans hun mening te geven, te discuteren, openbare debatten te voeren en zich een voorstelling te vormen over andere manieren om de maatschappij te organiseren. “Met die stemming kwamen we op een paar weken tijd fysiek, man per man, in contact met meer dan een miljoen werknemers en burgers en konden we van gedachten wisselen over de inhoud van dit wetsontwerp. Dit is een buitengewoon democratisch gebeuren, dat bijzonder sterk is gewaardeerd”, stelt de CGT.[18]

4.      Een campagne voor steuninzameling. Er bestaat in Frankrijk geen stakingsvergoeding. Daarom zetten de vakbonden initiatieven op om geld in te zamelen zodat diegenen die in staking gaan het een paar dagen kunnen uithouden. Zo zamelde Info’Com-CGT een half miljoen euro in en verdeelde dit onder de spoormannen, de werknemers van de verbrandingsoven van Ivry, de havenarbeiders. Een van de bezielers van dit initiatief is Mickael Wamen, van Goodyear, die veroordeeld werd tot 9 maanden gevangenisstraf voor zijn strijd tegen de sluiting van zijn bedrijf. Daarmee legt hij meteen de band met campagnes voor de verdediging van de vakbondsvrijheid.

De kracht van Internet 2.0 ten volle benutten

Een online petitie die bijna een miljoen handtekeningen ophaalt en een filmpje van YouTubers: door dergelijke initiatieven kwam een nooit geziene digitale mobilisatie tegen de Loi Travail op gang.

     De dag zelf dat de tekst van het wetsontwerp publiek bekend wordt, op 18 februari, reageert de feministische activiste Caroline De Haas praktisch onmiddellijk met een petitie op Internet. In sneltempo haalt die 1,2 miljoen handtekeningen op. Door het bliksemsucces van de petitie krijgt ze ook al snel de actieve steun van alle verenigingen en vakbonden. Verder ontstaan in het kielzog van deze petitie:

     Al zeer snel volgen andere initiatieven:

  • Een Facebookpagina en een Twitteraccount ‘On vaut mieux que ça’ (72.600 likes en 16.700 followers).
  • Een Twitteraccount en een Facebookpagina #NuitDebout (48.300 followers, 170.400 likes).
  • De hashtag #OnVautMieuxQueCa die het “wij” tegen “zij” weergeeft, overkomt als een soort kwaliteitslabel en wil breken met het denken puur in termen van winst en competitiviteit van de ondernemingen als belangrijkste motor voor politiek beleid. Door de getuigenissen, verspreid via YouTube voelden duizenden jongeren zich minder alleen. Het stimuleerde hun om in actie te komen en op straat al die andere jongens en meisjes te vinden die dezelfde ellende meemaken.
  • De hashtag #LoiTravailNonMerci geeft perfect het breekpunt voor de beweging aan, de intrekking van de Loi Travail. Eén vakbond (de CFDT) is alleen uit op een aantal herschikkingen in de Loi Travail, maar hun boodschap is nauwelijks hoorbaar.

     In de ploeg die al deze initiatieven heeft opgezet, zitten communicatiespecialisten, politiek georiënteerde informatici, activisten met computerdeskundigheid of die bezig zijn met sociale media. Ze voeren elke dag strijd via de sociale netwerken en zetten overal aan tot plaatselijk initiatief.

     Op zich heeft de CGT in deze strijd zijn communicatie ook sterk geprofessionaliseerd, met de website www.decryptageloitravail.cgt.fr. Maar ze zijn er wel laat mee begonnen.

Een jonge, syndicale, artistieke beweging, met ankerpunten in middenveld en verenigingsleven

Van zodra het ontwerp van de Loi Travail in de pers verscheen, wekte dit de verontwaardiging bij al wie in de maanden en jaren daarvoor in beweging kwam tegen de regeringsmaatregelen. Jongeren, intellectuelen en kunstenaars gaven in alle talen lucht aan hun woede. Het heeft amper een paar dagen geduurd voor werknemers hen daarin volgden.

     Het verbond tussen jongeren en vakbonden is in Frankrijk geen nieuw fenomeen. In de intersyndicale zitten alle grote werknemersvakbonden samen met de vakbonden van studenten en scholieren. Dat brengt heel wat optimisme in de sociale beweging. Nadat ze zich engageerden in de studentenbeweging, stappen jongeren dikwijls over naar de vakbonden.

     Behalve de jongeren en de vakbonden had de beweging tegen de Arbeidswet ook een sterke band met het middenveld, met intellectuelen en kunstenaars die verschillende initiatieven lanceerden. De ‘verbijsterde economisten’, de ‘advocaten van Frankrijk’, wetenschappers publiceerden studies en videofilmpjes, onder meer op infowebsites zoals Mediapart of Fakir. Artiesten gaven het beste van zichzelf op YouTube. Begin juli vierde #NuitDebout de 100e nacht van de permanente bezetting van de Place de la République in Parijs. De bezetting van pleinen en zich de openbare ruimte weer toe-eigenen als publiek bezit is ook een reactie op de ‘noodtoestand’ die de regering Valls-Hollande afkondigde, en op de manier waarop ze hiervan gebruikmaakt om tal van democratische rechten in te perken.

     Overal borrelde de creativiteit op. Wat af en toe de structuren van de traditionele bewegingen overhoop haalde. In Dordogne sloten syndicalisten van de CGT Energie de stroom af op het thuisadres van verschillende socialistische parlementsleden en op het plaatselijk kantoor van de patroonsorganisatie Medef. Op 26 mei verhindert een staking van de drukkers het verschijnen van alle dagbladen, behalve van L’Humanité die als enige krant een vrije tribune van de stakers publiceert. Hou je van spelletjes? Maak dan nu kennis met 49-3, een gratis spel (online en te downloaden op je smartphone). Doel van het spel: sturen van een protestbeweging ... tot aan de overwinning. Het speelt zich af in een fictieve politieke context, maar dicht aanleunend bij het actuele sociale klimaat in Frankrijk. De speler moet voortdurend voor militante opties kiezen in reactie op politieke gebeurtenissen.

Strijd binnen sectoren en interprofessionele strijd versterken elkaar

“Ze willen ons doen geloven dat ons niets kan overkomen omdat we een goed statuut hebben en een sterke vakbond. We moeten ons geen illusies maken. Als de Arbeidswet erdoor komt, kunnen alle arbeidsovereenkomsten op de helling komen te staan. Ook die over het statuut van de havenarbeiders, dat we wisten af te dwingen in 2015”, stelde Laurent Delaporte, CGT- vakbondssecretaris van de havenarbeiders in Le Havre. De dokwerkers zijn op de afspraak bij alle belangrijke samenkomsten tegen de Loi Travail. Dicht opeen marcheren ze achter een rij trommels.[19]

     Tegelijk creëerde de interprofessionele beweging ook een strijddynamiek. Het liet toe in tal van sectoren en ondernemingen vooruitgang af te dwingen. Op 23 mei kregen de vrachtwagenchauffeurs die vreesden dat de Loi Travail een daling van hun verloning voor overuren met zich mee zou brengen, de verzekering van de regering dat het niet zou gebeuren. De luchtverkeersleiders kregen voldoening in verband met hun eisen inzake personeelstekort. Na veertien dagen staken bij de SNCF krabbelt de directie op verschillende punten terug in de onderhandelingen over een nieuwe arbeidsovereenkomst, onder meer over het heikele punt van de afstemming van werk- en rusttijden. Een spoordirectie die nochtans al jaren verkondigde dat tijdens staking geen sprake kon zijn van onderhandelen. Na twee dagen staking bij EDF bekomen de werknemers van de elektriciteitscentrale van Cordennais dat er twee fases komen in de uitvoering van het sociaal plan dat op stapel staat, en dat er geen naakte ontslagen zullen vallen. In het laboratorium Biolam (een KMO) gaan de werknemers in staking tegen de directie die weigert een loonsverhoging te geven terwijl het bedrijf financieel goed boert. Na 9 dagen geeft de directie toe op een eindejaarspremie van 500 euro en een loonsverhoging van 5,8 %.

     Maar hoeveel toegevingen ze ook doen, regering en patronaat slagen er niet in de verdere mobilisatie tegen de Loi Travail te verhinderen. “We hebben een aantal beroepseisen te verdedigen en daarnaast moeten we op breder vlak een interprofessionele strijd voeren waarin wij helemaal op onze plaats zijn”, verklaarde Jérôme Vérité, algemeen secretaris van CGT Transport, na de eerste overwinning van de vrachtwagenchauffeurs.[20]

Een penalty en een stevige versnelling voor het sociale gebeuren in de hele samenleving

Het sociale verzet maakte zich meester van de hele samenleving. Uiteindelijk kon ze ook niet ontbreken op de grote populaire sportevenementen. Tijdens het EK Voetbal deelde de CGT pamfletten uit, opgesteld in de taal van alle deelnemende landen, om de supporters te informeren over het waarom van de acties. Ze ontrolden ook een spandoek met de tekst “Rode kaart voor de Arbeidswet”.

     Ook de Tour de France is aanleiding tot tal van initiatieven, om bijvoorbeeld met de plaatselijke bevolking in discussie te gaan in steden en gemeenten waar de Tour passeert. “Op die manier blijft ook in putje zomer de sociale actualiteit aanwezig op de wegen van Frankrijk. Waar de Tour de France voorbijkomt, moet dat telkens de gelegenheid zijn voor een andere vorm van mobilisatie, iets wat tegelijk origineel is, feestelijk, warm en gezellig. De ploeg CGT-militanten die, zoals ze dat elk jaar doen, erbij zijn op de weg van de Tour, zullen het sociale gebeuren een stevige versnelling geven.”[21]

     Voor de vakantiegangers die op 2 juli langs de loketten van de tolwegen passeerden op de snelwegen, was het een aangename verrassing dat ze niet moesten betalen. In de plaats kregen ze een pamflet van de CGT: “1936-2016, 80 jaar betaald verlof ... Vandaag rijden de toeristen gratis naar de Côte d’Azur! In verzet tegen de Arbeidswet vallen wij de winsten aan van de multinational Vinci!”

Failliet van de sociaaldemocratie

De socialist François Hollande die in 2012 werd verkozen boven zijn tegenstrever Sarkozy, vriendje van rijken en patroons, belichaamde de hoop van links in de strijd tegen besparingen en armoede. De eerste maanden lijken te beantwoorden aan de verwachtingen. Hij voert een rijkentaks in van 75 % op de hoogste inkomensschijf, hij brengt de pensioenleeftijd weer terug op 60 jaar voor wie aan het werk ging op zijn 18 of 19 jaar en de ministers verlagen hun eigen loon met 30 %. Maar het blijft niet duren. François Hollande voegt zich in het rijtje van staatshoofden die besparingen opleggen om de plaats van de Europese Unie in de wedren naar de wereldwijde competitiviteit zeker te stellen. Zijn Loi Travail is de “vertaling naar Frans recht van het eurodictaat van 15 juli 2015, dat een de-reglementering van de arbeidsmarkt oplegt.”[22] “Ik zal niet toegeven, want er zijn al teveel regeringen voor mij die hebben toegegeven” zei de socialistische president Hollande onbeschaamd na zes dagen van betogingen in twee maanden. Hij drukte de Loi Travail door in het parlement. Hij is ook de man die begon met het opleggen van huisarrest om betogers te beletten deel te nemen aan manifestaties. Eerste minister Manuel Valls liet de ordetroepen met geweld blokkades opheffen in de havens, bij raffinaderijen en afvalverbrandingsovens. Een bijzonder ‘Thatcheriaanse’ houding, zoals L’Humanité het omschreef.

     “De houding van de regering heeft de woede van de werknemers nog versterkt, er is geen enkele mogelijkheid meer om met die man te praten”, oordeelt Pascal Galéoté (CGT).[23] De vakbond CFDT, die nauw aanleunt bij de PS, houdt zich afzijdig in de strijd, wat tot grote interne spanningen leidt. Een belangrijke laag van de Franse sociaaldemocratie keert de PS de rug toe. Praktisch alle initiatiefnemers van de petitie “loitravailnonmerci” komen uit de linkervleugel van de PS, net zoals Gérard Filoche, een vroegere arbeidsinspecteur die nu een van de woordvoerders van de beweging is. Een scheuring dreigt binnen de sociaaldemocratie. Het zou de tweede zijn, nadat in 2008 Mélenchon uit de partij stapte.

De vastberadenheid blijft intact

“Deze regering heeft geen oren naar alle acties en mobilisatie in de voorbije vier maanden. Dat raakt ons niet! De wet mag dan wel zonder meerderheid door het parlement gejaagd zijn, de vastberadenheid blijft intact en daaraan zullen we de hele zomerperiode blijven herinneren. De organisaties (CGT, FO, FSU, Solidaires, UNEF, UNL, FIDL) maken nu al een nieuwe afspraak voor alle werknemers en werkneemsters, voor alle werklozen, studenten, scholieren en gepensioneerden voor een actiedag en betogingen op 15 september om de intrekking te bekomen van de Arbeidwet en nieuwe garanties en collectieve bescherming af te dwingen.”[24]

     Vandaag weten we niet wat de uitkomst zal zijn, maar wat er ook van zij, de beweging tegen de Loi Travail is nu al een van de grootste bewegingen in de geschiedenis van de sociale strijd in Frankrijk: door haar omvang, haar dynamisme, haar duur en haar impact op de samenleving en op het politieke debat … Een mooie aanmoediging voor al diegenen in België die zich voorbereiden voor de actiedagen en stakingen op 29 september en 7 oktober tegen de Wet Peeters[25], de Belgische versie van de Loi Travail.

Alice Bernard (alice.bernard at pvda.be) was als vormingswerkster actief in volkse milieus. Ze was vakbondsafgevaardigde in de non-profitsector en werkt vandaag mee met het Departement Syndicale Betrekkingen van de PVDA en is redactiemedewerkster bij Solidair.  


[1]    De Frans term grève reconductible laat zich moeilijk letterlijk vertalen. Het betekent zoveel als: een staking waarover in een Algemene vergadering (AV) van het bedrijf, de instelling of de sector werd beslist en die na overleg ook kan worden verlengd of uitgebreid, en dus georganiseerd via overleg van de werknemers in algemene vergaderingen. De AV is het soevereine beslissingsorgaan en via deze weg blijft ook voortdurend het contact tussen de stakers bestaan en is het mogelijk allerlei acties uit te werken om bijvoorbeeld de staking meer zichtbaarheid te geven of eventueel uit te breiden.

[2]    Het CPE of contrat première embauche (contract eerste aanwerving) was een contract voor jonge werknemers onder de 26 jaar in de privésector en ging gepaard met drie jaar vrijstelling van patronale bijdrage voor de werkgevers. In de eerste twee jaar kon de werkgever ontslaan zonder reden te moeten opgeven, zoals in een proefperiode. Het gaf aanleiding tot enorme woede bij de jongeren en bij de vakbonden. Hierdoor werd onrechtmatig ontslag gemakkelijker gemaakt en de arbeidssituatie van jonge werknemers werd er nog onzekerder door. De wet werd begin april 2006 goedgekeurd en enkele weken later vervangen door een nieuwe regelgeving voor de inschakeling van jongeren op de arbeidsmarkt. Een regelgeving die in de feiten het CPE onwerkzaam maakte.

[3] Loi Travail, non merci ! Ze : http://loitravail.lol.

[4] Change.org (www.change.org) is de website waar de petitie op staat.

[5] “Une mobilisation jamais vue sur internet.” Zie: www.mediapart.fr, 29 februari 2016.

[6] Franse werkgeversorganisatie, te vergelijken met het VBO in België.

[7] Zie: www.lefigaro.fr, 22 maart 2016.

[8]  L’Humanité, 12 mai 2016.

[9]  Zie : www.votationtravail.fr.

[10]  LCP-Assemblée, “Les français majoritairement opposés au projet de loi travail mais mal informés”, 19 juni 2016. Zie: http://www.lcp.fr/afp/les-francais-majoritairement-opposes-au-projet-de-....

[11]  Zie hiervoor www.loitravail.lol of www.decryptageloitravail.cgt.fr.

[12] Vertaling: Niet amendeerbaar, niet onderhandelbaar, intrekking, intrekking, van de Arbeidswet.

[13] Code Travail : Propositions CGT. Zie: http://fr.calameo.com/books/0046291839e1e0fb5b424.

[14]  L’Humanité, 18 mei 2016.

[15]  Ibid.

[16]  Ibid.

[17]  Ibid.

[18]  Perscommuniqué, 5 juli 2016.

[19]  “7 jours de blocage sur le port du Havre depuis le 9 mars”. Zie: https://youtu.be/qd1HGxQxDUk.

[20]  L’Humanité, 14 juni 2016.

[21] “On a tous quelque chose du tour de France”, 2 juli 2016. Zie: www.nvo.fr (vakbondsblad van de CGT).

[22]  Zie: www.humanite.fr, 7 juni 2016.

[23]  L’Humanité, 18 mei 2016.

[24]  Déclaration commune CGT, FO, FSU, Solidaires, UNEF, UNL, FIDL, 8 juli 2016. Zie: http://www.cgt.fr/Declaration-commune-CGT-FO-FSU-43642.html.

[25]  PVDA, Het Plan Peeters: meer werken, minder verdienen en een dalende levenskwaliteit. Zie: http://pvda.be/materiaal/brochure-het-plan-peeters-meer-werken-minder-ve... . Zie ook: www.loipeeterswet.be